PSE DUHEN BASHKUAR KOSOVA E SHQIPËRIA

 

EKSKLUZIVE / Akademiku i njohur flet për Kosovën e pas 17 shkurtit,  sfidat e rreziqet: Maqedonia dhe Mali i Zi kanë ndërruar politikën,  jo zemrën

 

Intervistoi: URIM BAJRAMI Gazeta “SHQIP”

Akademiku, studiuesi dhe shkrimtari Rexhep Qosja 

          

 

            Ka guxuar edhe më parë të flasë për nevojën e bashkimit të Kosovës me Shqipërinë,  por kësaj radhe,  ai rendit të gjitha arsyet pse duhet të ndodhë ky bashkim. Akademiku i njohur,  Rexhep Qosja,  thotë se është në interesin e përgjithshëm të shqiptarëve të bashkohet Kosova me Shqipërinë. Madje, sipas tij,  kjo është më e pranueshme edhe për fqinjët ballkanikë."Për shqiptarët është shumë më mirë të jetojnë në një shtet më të madh e më të fortë sesa në dy shtete më të dobëta,  më të varfra",  thotë akademiku Qosja,  gjatë një interviste ekskluzive për "Shqip". Në këtë intervistë, ai flet për Kosovën e pas 17 shkurtit,  sfidat që e presin shtetin e ri,  por edhe rreziqet e jashtme e të brendshme që i kanosen,  qëndrimin e deritanishëm të Maqedonisë dhe Malit të Zi,  por edhe të Rusisë,  të cilin e konsideron "tregti politike",  punën e qeverisë "Thaçi",  pozicionin e hershëm e të tanishëm të Shqipërisë .

            Akademiku i njohur i Kosovës, Rexhep Qosja, shprehet shumë i shqetësuar për atë që ai e konsideron si "dhunë politike". Sipas tij, Kryeministri i Shqipërisë, por edhe Kryetarja e Kuvendit, e cila "e ka mësuar prej tij (Berishës) dhunën politike", po "ndotin Parlamentin" dhe po "fyejnë qytetarët shqiptarë".

Në intervistën ekskluzive për "Shqip", Qosja i referohet më së shumti sherrit Berisha-Balla në Kuvend, pak kohë më parë. Por flet edhe për zhvillimet në Shqipëri, simpatinë e dikurshme për Presidentin aktual, Bamir Topi dhe dëshpërimin e mëvonshëm prej tij. Akademiku shigjeton ashpër politikën dhe politikanët shqiptarë, ndërsa këshillon opozitën të bashkohet, nëse dëshiron vërtet t‘i fitojë zgjedhjet e ardhshme.
            "Edi Rama nuk po tregohet sa pritej prijës i suksesshëm i Partisë Socialiste. Harxhohet shumë, pa ndërprerje, në fjalë. Flet mirë, me argumente, i sistemon mendimet, i shpjegon çështjet arsyeshëm. Është gojëtar. Si mjeshtër i fjalës do të ishte eseist i çmuar. Edhe ashtu ka dhunti krijuese. Politika nuk bëhet vetëm me fjalë", thotë Qosja. Sipas tij, edhe Ilir Meta, kreu i LSI-së, është një figurë e rëndësishme politike. Racional, i sistemuar në mendime, por veprues dhe këmbëngulës. Pa vendosmërinë e tij dhe të kryetarit të Partisë Socialdemokrate, Skënder Gjinushi, opozita e sotme nuk do të ishte fare opozitë".

            I pikëlluar nga tragjedia e Gërdecit, teksa flet edhe për fajtorët, profesor Qosja i referohet edhe traditës zakonore, edhe ligjit bashkëkohor. "E tregojnë shkoqur fajtorin: Ai është shteti shqiptar, qeveria shqiptare". Historia, letërsia dhe debati - e bashkë me to, roli i Akademive të Shkencave në Shqipëri e Kosovë. "Çudirat shqiptare"; "morali intelektual"; roli i zbehur i intelektualëve. Cilët janë, sipas profesor Qoses, raportet midis demokracisë, politikës dhe krijimtarisë shpirtërore; a duhet rishkruar apo rishikuar historia shqiptare; debati për hapjen e dosjeve të diktaturës dhe a po përdoren ato për shantazh politik; dhe, ç‘të re solli debati mbi qytetërimin e shqiptarëve...

 

 

GAZETA „SHQIP“: Profesor,  Kosova e shpalli pavarësinë e saj më 17 shkurt të këtij viti. Çfarë prisni pas kësaj?

 

AKADEMIK REXHEP QOSJA: Pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës shtet më 17shkurt,  pres që Kosova të bëhet vërtet shtet,  të funksionojë si shtet i pavarur. Nëse i emërtojmë gjërat saktë, siç janë,  do ta themi se Kosova është e pavarur vetëm nga Serbia,  ndërsa vazhdon të jetë një lloj protektorati, por tani jo më i Kombeve të Bashkuara,  po,  kryesisht,  i Bashkimit Evropian. Po,  mirë,  kjo e vërtetë,  tani për tani, nuk do të duhej të na e prishte qejfin posaçërisht. Sovranitetet tradicionale të të vegjëlve kanë marrë fund në botën gjithnjë e më të globalizuar.

 

GAZETA „SHQIP“: Gati 7 muaj pas shpalljes së pavarësisë kanë filluar problemet e para: rikonfigurimi i UNMIK-ut,  misioni EULEX dhe përplasjet me Zanierin,  kërkesat për negociata të reja Beograd-Prishtinë dhe beteja e vazhdueshme diplomatike e Serbisë për të bllokuar procesin e njohjes së shtetit të pavarur të Kosovës. Ç‘po ndodh kështu? Pse kaq probleme?Ishin të pritshme reagime të tilla. Si e parashikoni situatën më tej?

 

AKADEMIK REXHEP QOSJA: Meqenëse e njoh,  besoj,  çështjen e Kosovës jo vetëm nga ana politike,  por edhe nga ana e historisë dhe e kulturës; meqenëse e njoh,  besoj,  çështjen e Kosovës në raportin me Serbinë,  Malin e Zi,  Maqedoninë dhe Shqipërinë,  nuk do të thosha se Kosova ka hasur në aq shumë probleme pas shpalljes së pavarësisë. Nuk bëhet lehtë shteti. Dhe,  Kosova nuk është shpallur lehtë shtet dhe nuk është reale të pritet që,  vërtet,  të bëhet lehtë shtet. Ka më vështirë dhe ka më keq. Po të mos ishin SHBA-të,  problemet,  me të cilat do të ballafaqohej Kosova e shpallur shtet,  do të ishin shumë herë më të mëdha. Dhe,  të gjitha këto,  pra,  nuk duhet të na befasojnë,  kurse të na dëshpërojnë - kurrsesi.

 

GAZETA „SHQIP“: Para 17 shkurtit,  ndarja e Kosovës po konsiderohej gjithnjë e më shumë si një varianti mundshëm. Për fat të mirë,  nuk ndodhi. Por tani rreziku duket sikur është shtuar: protesta të serbëve në Mitrovicë,  pushtime institucionesh zyrtare,  zëra për krijimin e një grupi serb brenda strukturave shtetërore të sigurisë etj. Ç‘duhet të bëjmë për ta shmangur përgjithmonë një rrezik të tillë?

 

AKADEMIK REXHEP QOSJA: Nocioni ndarje nuk e ka më kuptimin që e kishte deri tani. Është bërë nocion disi i përbërë. Mund të flitet për një ndarje të brendshme dhe një ndarje të jashtme. Enklavat serbe brenda Kosovës bëjnë jetë shoqërore,  politike dhe administrative pothuajse ndaras pjesës tjetër të Kosovës. Mitrovica Veriore,  që nga ditët e para pas Luftës,  është e shkëputur prej Kosovës! Shtërpca po përpiqet të bëhet si Mitrovica Veriore. Çka do të thotë kjo? Do të thotë se Kosova jeton e ndarë përbrenda. Dhe,  më tej: do të thotë se sovraniteti i mbikëqyrur,  apo më qartë e thënë,  sovraniteti i sunduar i Kosovës tani nga Bashkimi Evropian dhe SHBA-të nuk zbatohet plotësisht edhe mbi enklavat serbe dhe Mitrovicën Veriore! Sovraniteti i mbikëqyrur,  i sunduar,  i Kosovës në gjithë territorin e saj do të zbatohej po të ishin më të vendosur mbikëqyrësit e sovranitetit të Kosovës. Sa do të zgjasë gjendja e sotme,  nuk mund ta di. E di se Serbia nuk do të lirohet as lehtë,  as shpejt prej mitologjisë mesjetare për Kosovën. Nuk e di si do të jetë raporti i forcave në skenën politike botërore pas njëzet,  tridhjetë a pesëdhjetë vjetësh,  por e di se historia nuk ka marrë fund,  dhe e di se rendi i tanishëm botëror nuk është i përjetshëm,  dhe e di se do të ketë edhe rende të tjera botërore dhe,  kam drojë,  se në ndonjërin prej atyre rendeve të mëvonshme botërore,  po të ketë raport të ndryshuar të forcave,  në të cilin do të jenë të "shpërfillur"shqiptarët,  mund të jemi të detyruar të ballafaqohemi prapë me Serbinë. Të mos e mendojmë këtë,  domethënë të jetojmë sot për sot,  domethënë të jetojmë pa shikim larghedhës dhe pa vizion për ardhmërinë tonë.

 

GAZETA „SHQIP“: Po ju përsëris një pyetje që jua pata drejtuar para shpalljes së pavarësisë: Ish-kryeministri i Kosovës,  Bajram Rexhepi,  para do kohësh propozoi shkëmbimin e pjesës veriore të Mitrovicës me Luginën e Preshevës. Si ju duket ky propozim? A është apo jo një"pazar" i arsyeshëm?

 

AKADEMIK REXHEP QOSJA: Siç dihet,  në çdo tregti marrin pjesë dy a më shumë palë. Një "pazar" i tillë do të ishte i arsyeshëm,  i leverdishëm për ne,  por jam i sigurt se nuk e pranon pala tjetër,  e cila mendon se do të mbajë edhe Mitrovicën Veriore,  edhe Luginën e Preshevës!

 

GAZETA „SHQIP“: Të flasim pak për fqinjët më të afërt. Serbia,  ashtu siç pritej,  nuk e njohu dhe nuk do ta njohë,  sikurse është shprehur,  pavarësinë e Kosovës. Por nuk e kanë njohur as Maqedonia dhe Mali i Zi. Sipas jush,  cilat janë arsyet?

 

AKADEMIK REXHEP QOSJA: Kur dëgjoj se çka flitet në institucionet politike e shtetërore në Tiranë dhe,  pjesërisht,  në Kosovë për politikën e Malit të Zi dhe të Maqedonisë ndaj Kosovës dhe Shqipërisë e,  mandej,  ndaj Serbisë dhe ish republikave të tjera të ish-Jugosllavisë,  më duket se po dëgjoj njerëz që kanë zbritur prej Marsit,  që nuk kanë as dijen më të paktë për politikën e deri djeshme të Malit të Zi e të Maqedonisë! Po nuk janë më shumëse tetë-nëntë vjet që Mali i Zi dhe Maqedonia ishin kundërshtare të zjarrta,  të vendosura sa edhe Serbia,  të idesë së pavarësisë së Kosovës. Ishin kundërshtare të zjarrta,   të vendosura sa edhe Serbia,   të kërkesave të ish-udhëheqjes kosovare për rikthimin e autonomisë së vitit 1974,  mandej të kërkesave të lëvizjes studentore për republikë brenda Jugosllavisë,  mandej të kërkesës për pavarësinë e Kosovës. Do të thoni: kanë ndërruar? Po,  do të përgjigjem: e kanë ndërruar gjuhën. Tani edhe Mali i Zi,  edhe Maqedonia flasin me gjuhë tjetër për Kosovën dhe për Shqipërinë shtetërore. Historia e re e Ballkanit dhe e Evropës,  pas rënies së komunizmit,  i ka detyruar edhe Malin e Zi,  edhe Maqedoninë ta ndërrojnë gjuhën politike,  dhe vetë politikën; por nuk jam i sigurt se e kanë ndërruar edhe zemrën. Retorika ndërrohet lehtë, kurse zemra shumë vështirë. Për këtë arsye them: nuk duhet të bëjmë ne trysni as mbi Malin e Zi,  as mbi Maqedoninë që ta njohin pavarësinë e Kosovës. Nuk është kjo politikisht e mençme. Kosova e pavarur do të jetë e pavarur edhe pa njohjen e tyre. Mirë është për ne të na njohin,  sepse i kemi fqinjë të parë dhe sepse atje jetojnë bashkëkombës tanë,  por le të na njohin kur ta quajnë vetë të arsyeshme. Më në fund,  edhe Mali i Zi, edhe Maqedonia,  edhe Greqia do ta njohin Kosovën jo për shkak të Kosovës,  jo për shkak të Shqipërisë a shqiptarëve, po për shkak të vetes. Kështu,  për fatin tonë, i ka sjellë punët historia e re. Dhe,  ky fat nuk do të duhej të na bënte shumë kërkues ndaj fqinjëve. Të mos e harrojmë atë të popullit: mos u kapardis kur të shkojnë punët mirë dhe mos u lig kur të shkojnë keq!

 

GAZETA „SHQIP“: Po Rusia,  pse vazhdon të këmbëngulë në veton e saj,  edhe tani që Kosova e ka shpallur pavarësinë dhe e kanë njohur gati50 shtete? Shpresonit në ndonjë ndryshim të mundshëm pas rokadës Putin- Medvedev?

 

AKADEMIK REXHEP QOSJA: Rusia është shtet i madh,  e shtet i fortë dhe politika e jashtme,  madje,  as e brendshme,  e shteteve të tilla të mëdha e të forta nuk ndryshon as lehtë,  as shpejt. Ato bëjnë politikë të vijave të gjata,  historike. Politikën e ndërrojnë lehtë e shpejt shtetet e vogla,  të cilat jeta i shtrëngon të ndërrojnë fytyrën shpesh. Rusia është vëllai i madh i Serbisë dhe,  siç është parë,  nuk e ka harruar dhe nuk do ta harrojë vëllazërinë. Po nuk është kjo e vetmja arsye pse Rusia nuk e njeh Kosovën: arsye për këtë janë edhe interesat e saj gjeopolitike. Arsyen e dytë,  pse nuk e njeh pavarësinë e Kosovës,  Rusia e tregoi shumë shpejt në politikën ndaj Gjeorgjisë – në Osetinë e Jugut e në Abkhazi. Tani,  mbasi e njohu pavarësinë e Osetisë së Jugut dhe të Abkhazisë,  Rusia do të duhej ta njihte pavarësinë e Kosovës. Nuk e bën këtë, ndoshta,  pa qenë e sigurt se vendet perëndimore do t‘i njohin Osetinë e Jugut dhe Abkhazinë. Tregti politike.

 

GAZETA „SHQIP“: A ka rreziqe që i kanosen shtetit të ri të Kosovës? Nëse po,  ç‘rreziqe janë dhe si mundtë shmangen?

 

AKADEMIK REXHEP QOSJA: Më sipër fola për rreziqet që i vijnë dhe mund të vazhdojnë t‘i vijnë Kosovës shtet prej Serbisë,  prej Mitrovicës Veriore dhe prej enklavave serbe,  në qoftë se nuk e pranojnë bashkëjetesën qytetare në Kosovë. Këto rreziqe ne mund t‘i shmangim mbi të gjitha në bashkëpunim me SHBA-të dhe Bashkimin Evropian. Por,  janë edhe disa rreziqe që Kosovës mund t‘i vijnë prej vetvetes. Me rreziqet e këtilla ne,  zakonisht,  nuk merremi dhe nuk dëshirojmë të dëgjojmë të flitet përto. Historia ka dëshmuar se rreziqet e brendshme për një shtet shpesh mund të jenë më shkatërruese se të jashtmet. I frikësohem shumë shtetit të kalbur përbrenda: të kalbur sidomos në pikëpamje morale,  në pikëpamje shpirtërore,  në pikëpamje kulturore,  në pikëpamje juridike. I frikësohem shumë njeriut të pa ndërgjegje, njeriut të papërgjegjshëm në pushtet. I frikësohem shumë njeriut me mendje të rrudhur në pushtet. I frikësohet shumë njeriut primitiv në pushtet,  që nuk sheh tjetërkënd pos të vetëve. I frikësohem shumë,  sidomos,  mafies politike në pushtet. Politika është kimi prishëse dhe,  në të lehtë e shpejt prishen kur e kur edhe të qëndrueshmit e lëre më të gatshmit për prishje. Parandalimi i prishjeve të brendshme nuk është i lehtë,  kurse shërimi prej tyre tepër,  tepër i kushtueshëm. Ndihmona,  Zot!

 

GAZETA „SHQIP“: Si mund të shmangen këto rreziqe të brendshme?

 

AKADEMIK REXHEP QOSJA: Besoj se shmangen: me funksionimin e shtetit të së drejtës; me parandalimin e mundësive për privatizimin e shtetit; me një politikë sociale sa më të drejtë;me largimin prej politikës të të korruptuarve dhe të atyre që duan të bëjnë politikë shtetërore me farefis, me miq,  me servilë,  me grupe mafioze!

 

GAZETA „SHQIP“: Kosova ka tashmë Presidentin,  Parlamentin, Kryeministrin dhe Qeverinë,  bashkë me institucionet e tjera shtetërore. Si e vlerësoni punën e tyre të deritanishme? Po situata politike mos duket si e qetë apo është,  vërtet,  e tillë?

 

AKADEMIK REXHEP QOSJA: Institucionet shtetërore të Kosovës,  që kanë dalë nga zgjedhjet e fundit (e këto ishin zgjedhje në të cilat fituan ata që duhej të fitonin: çlirimtarët e Kosovës) siç po shihet i kanë filluar disa nisma që kanë ngjallur shpresa te qytetarët. Kanë filluar të veprojnë kundër disa të këqijave që kanë lëshuar rrënjë të thella në politikën,  në ekonominë,  në administratën tonë: e kanë filluar betejën kundër krimit të organizuar,  korrupsionit, hajnisë,  plaçkitjes. Kanë filluar të mendojnë për trajtim tjetër,  më normal të arsimit,  shëndetësisë,  e mund të presim të fillojnë të mendojnë për trajtim më normal,  ndryshe,  edhe të shkencës dhe të kulturës. Por, a do të kenë mjaft kondicion? A do ta çojnë deri në fund betejën kundër këtyre të këqijave - e kjo është çështje tjetër. Do të shihet. E,  për Kosovën dhe për ta është tepër e rëndësishme ta çojnë deri në fund këtë betejë, t‘i çojnë atje ku e kanë vendin të korruptuarit,  hajnat, shpërdoruesit e detyrës. Është e rëndësishme që ekonominë, kulturën,  shkencën,  arsimin ta çlirojnë prej disa grupeve mafioze,  që veprojnë si dorë e zgjatur e disa zyrtarëve dhe disa drejtuesve në institucione të larta të ekonomisë të shkencës,  të arsimit e të kulturës. Është e rëndësishme ta privojnë pushtetarin dhe, në përgjithësi,  nomenklaturën politike dhe shtetërore prej privilegjeve,  që ia ka krijuar ajo vetes gjatë tetë viteve të shkuara. Është e rëndësishme që Qeveria,  Kuvendi, t‘i kenë duart e pastra dhe duar pastër të dalin para popullit dhe para të huajve. A do të ngjajë kjo – do të shohim. Uroj të mos kemi nevojë të mendojmë,  të flasim e të shkruajmë për këta të sotmit,  si për ata që i bënë shpurat e veta nga pesëdhjetë metra të gjata,  që deshën ta bëjnë Kosovën me Shtëpi të bardhë,  si ajo e Titos në Beograd,  që deshën ta bëjnë Kosovën me Ditën e Presidentit,  siç ishte Dita e stafetës së Titos,  si ata që deshën funksionarëve t‘u bëjnë pallatin e punës,  të pushimeve e të luksit në Gërmi,  si ata që me mjetet publike të Kosovës bënë shtëpi për vete që, mandej,  me para publike e zgjeruan edhe më,  si ata që duke shpërdorur detyrën u bënë shpejt e lehtë pasanikë të mëdhenj në kushtet e Kosovës së varfër. Në politikë, si edhe në çdo punë tjetër,  është e rëndësishme sie fillon; por edhe më e rëndësishme është si e vazhdon dhe e përfundon punën. Do të shohim si do ta vazhdojnë këta që e filluan mirë. I sigurt nuk jam plotësisht në pastërtinë e vazhdimit të tyre.

 

GAZETA „SHQIP“: Cila është e ardhmja e shtetit të Kosovës në raport jo vetëm me Shqipërinë,  por edhe me Maqedoninë,  Serbinë apo dhe Malin e Zi, duke pasur parasysh se në këto vende jetojnë shumë shqiptarë?

 

AKADEMIK REXHEP QOSJA: Marrëdhëniet e Kosovës dhe të Shqipërisë,  të Shqipërisë dhe Kosovës,  janë një çështje e veçantë. Çfarë do të jenë marrëdhëniet midis tyre,  çfarë cilësie dhe çfarë qëllimi historik do të kenë ato marrëdhënie duhet të mendojnë bashkë klasa e tyre politike dhe intelektuale - të mendojnë dhe të vendosin në pajtim me vullnetin e popullit të tyre. Marrëdhëniet e Kosovës me Maqedoninë,  me Malin e Zi dhe me Serbinë nuk varen vetëm prej Kosovës po dhe prej Maqedonisë,  Malit të Zi dhe Serbisë,  si dhe prej shqiptarëve që jetojnë në këto shtete. Koha e ardhshme mund të sjellë shikime të reja,  qëllime të reja dhe marrëdhënie të reja në Ballkan. Mund të mendohet se ndryshimet gjeopolitike në Ballkan nuk kanë marrë fund; rikonstruktimi i hapësirës ballkanike, duket,  mund të vazhdojë ende.

 

GAZETA „SHQIP“: A na duhet një platformë e veprimit ndër shqiptar dhe e integrimit të faktorit shqiptar në Ballkan?

 

AKADEMIK REXHEP QOSJA: Nuk ka dyshim se rrethanat ndërkombëtare në fund të shekullit XX dhe,  tani,  në fillim të shekullit XXI e kanë favorizuar dhe vazhdojnë ta favorizojnë faktorin shqiptar. Kjo kohë i ka sjellë popullit shqiptar mundësi që nuk i ka pasur prej shekullit XV e këndej. Do t‘i shfrytëzojnë shqiptarët këto mundësi për t‘u konsoliduar si komb,  për t‘u zhvilluar,  për të përparuar,  për t‘u rritur në pikëpamje politike,  ekonomike,  kulturore dhe qytetëruese - për t‘u bërë një komb,  vërtet,  modern, varet shumë,  shumë prej tyre. Kemi njerëz mendjeshkurtër që faktorin shqiptar,  dhe Kombin shqiptar,  duan ta fragmentarizojnë,  por kemi edhe njerëz me shikime të tjera,  historike. Pa politikë të integrimit të faktorit shqiptar këto mundësi nuk do të shfrytëzohen. Është e vërtetë se në Kosovë,  më hapur se në Shqipërinë shtetërore, po rritet grupi i separatistëve,  që synon t‘i largojë sa më shumë shqiptarët e Kosovës me ata të Shqipërisë. Në disa fakultete,  në Akademinë e Shkencave e të Arteve të Kosovës e në disa institucione kulturore veprojnë disa vetje që e kanë gjetur edhe realizimin intelektual,  edhe leverdinë në atë separatizëm brenda kombit shqiptar. Ç‘është e vërteta,  këtë ideologji të tyre paramoderne,  prapakthyese,  e nxisin disa qarqe të jashtme dhe,  duket,  ndonjë ambasadë në Prishtinë. Mund të jetë se edhe institucionet shtetërore të Kosovës përjetojnë trysni për t‘i ndarë edhe kombëtarisht Kosovën e Shqipërinë!

 

GAZETA „SHQIP“: Nuk keni hezituar të shpreheni mbi bashkimin e shqiptarëve,  e më konkretisht të Kosovës me Shqipërinë. Po ju citoj: "Do të ndodhë një ditë,  sado që po shtohet numri i feudalëve dhe i bujkrobërve të tyre,  që e kundërshtojnë deri në vetëmohim një ide të tillë". I qëndroni ende këtij mendimi dhe pse? Më mirë dy shtete shqiptare në rajon apo një dhe më i madh e më i fortë?

 

AKADEMIK REXHEP QOSJA: Si të mos e kem edhe më tej,  gjithnjë,  këtë mendim. Është interes historik,  është interes jetësor,  është interes ekonomik,  është interes i përgjithshëm i shqiptarëve që të bashkohet Kosova me Shqipërinë. Për shqiptarët është shumë më mirë që të jetojnë në një shtet më të madh e më të fortë sesa në dy shtete më të dobëta,  më të varfra. Kjo është më e pranueshme,  besoj, edhe për fqinjët ballkanikë. Më në fund,  Kosova gjithmonë,  deri në vitin 1912,  i ka takuar asaj tërësie gjeografike dhe etnike që është quajtur Shqipëri. Vetëm ashtu,  të bashkuar,  shqiptarët bëhen,  vërtet,  të zhvilluar, të fortë,  në Ballkan. Vetëm ashtu ata do të mund të arrijnë që të shtojnë vlerat e tyre të përgjithshme dhe të lirohen prej të këqijave. Kosova do ta lironte Shqipërinë prej të këqijave tipike për të,  e Shqipëria Kosovën prej të këqijave tipike për Kosovën.

 

GAZETA „SHQIP“: Normalisht,  Plani i Ahtisarit u konsiderua dhe,  siç po duket,  konsiderohet ende i mirë. Por seç kanë filluar të dalin ca probleme të vogla. A mund të kishim një më të mirë se ai?

 

AKADEMIK REXHEP QOSJA: Lëvizja Vetëvendosja i ka bërë një përimtim të bindshëm dhe në pjesën më të madhe të pikave plotësisht të drejtë atij Plani. Ai është Plan që e lejon federalizmin apo,  madje,  konfederalizimin e Kosovës. E federalizimi a konfederalizimi i Kosovës nuk do parësi ai i Zvicrës. Ky i Kosovës është plot me rreziqe përnesër. Kjo domethënë se mund të kishim një plan më të mirë se ai. Po,  siç dihet,  Ahtisari nuk e kishte lehtë:prej tij pritej të bënte një Plan që do t‘i bënte qejfin krejt botës dhe babait!

 

GAZETA „SHQIP“: Sigurisht,  për interesa dhe arsye të ndryshme, ka spikatur roli i SHBA dhe i Evropës në përkrahje të pavarësisë. Analistë të shumtë po vërejnë një tërheqje disi të pashprehur të Shteteve të Bashkuara dhe angazhim paksa të dukshëm të institucioneve evropiane. Pse ky ndryshim rolesh?

 

AKADEMIK REXHEP QOSJA: Kosova është në Evropë dhe një ditë,  të shpresojmë jo shumë vonë,  do të pranohet në Evropën e Bashkuar. Tani mbasi në pjesën më të madhe është kryer puna, është kryer në radhë të parë në sajë të Shteteve të Bashkuara të Amerikës,  ato - SHBA-të mund t‘i lënë më shumë mbikëqyrje,  e kjo mbikëqyrje do të thotë sovranitet, Evropës në Kosovë. Por faktori amerikan,  politika amerikane,  mbetet këtu edhe nëse zvogëlohet prania e amerikanëve në Kosovë. Nuk i mendoj mirë punët e Ballkanit pa Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

GAZETA „SHQIP“: Profesor, kur e keni vizituar për herë të fundit Shqipërinë? Dhe, ç‘ndryshime keni vënë re?


AKADEMIK REXHEP QOSJA: Në Shqipëri, për herë të parë, isha në janar të vitit 1970 e për herë të fundit para më tepër se tre vjetësh. Kur isha, para më tepër se tre vjetësh, kam parë shumë ndryshime. Në të vërtetë edhe Shqipëria, edhe Kosova, edhe shqiptarët kudo në Ballkan vetëm tani po urbanizohen si duhet e sa duhet. Në Shqipëri (si edhe në Kosovë) po ndodh një ndërtimtari e madhe dhe e shpejtë, me vlera të dukshme dhe me dobësi të dukshme arkitekturore, artistike. Po zhvillohen qendrat e qyteteve e po harrohen anët; po zhvillohet qendra e Shqipërisë e po harrohen anët.

            Kam lindur e jam rritur jo shumë larg Vermoshit dhe miqtë e atjeshëm më thonë se Vermoshi ka mbetur ai që ishte në vitin 1945. As komunizmi, as demokracia nuk u lodhën për të - aspak. Kështu po zhvillohet e gjithë Shqipëria: me dallime tepër të mëdha. Kemi qendrat e qyteteve, po thuhet, gjithnjë e më evropiane dhe kemi anët, disa dhjeta metra larg qendrave - më keq se ballkanike, si përpara. Kemi disa mijëra politikanë e tajkunë, që janë bërë milionerë, dhe kemi disa miliona të varfër ose shumë, shumë të varfër. Kemi disa mijëra me nga disa punë dhe kemi qindra e qindra mijëra të lënë në mëshirë të Zotit - pa punë! Domethënë: Shqipëria (dhe Kosova) zhvillohen pa aspak drejtësi sociale!


GAZETA „SHQIP“: Si dhe sa i ndiqni zhvillimet aktuale politike, ekonomike dhe shoqërore në Shqipëri? Cili është mendimi juaj për to?


AKADEMIK REXHEP QOSJA: I ndjek aq sa më bëjnë të mundshme televizionet shqiptare dhe interneti. I përcjell në vazhdimësi. Jam natyrisht i gëzuar pse zhvillime të dëshiruara ndodhin dhe i dëshpëruar pse ato zhvillime aq shpesh shoqërohen nga jo pak të këqija.


GAZETA „SHQIP“: Keni qenë shpesh kritik me mënyrën e drejtimit të shtetit shqiptar pas viteve ‘90. Jeni shprehur se "monizmi totalitar është zëvendësuar nga pluralizmi i totalitarizmave". Pse? Çfarë ka çaluar në drejtimin e shtetit?


AKADEMIK REXHEP QOSJA: Në krye të punëve politike dhe shtetërore të Shqipërisë, sipas bindjes sime, me disa përjashtime, janë gjetur njerëz, të cilët, në thelb, i kanë sjellë dëm Shqipërisë. Jam i bindur se vlerësimi i rolit të tyre në një të ardhme, të liruar prej pasioneve të sotme partiake dhe prej instant-analistëve të sotëm, do të jetë katastrofal. Shqipëria vazhdon të jetë nga ato shtetet që politikologët e quajnë shtet i privatizuar. Instant-analistët, që e arsyetojnë çdo nomenklaturë politike, së cilës ia kanë shitur shpirtin, thonë: po, Shqipëria është zhvilluar shumë gjatë këtyre viteve. Po, është zhvilluar! Ai është zhvillim i natyrshëm, i domosdoshëm, si bari që gjelbëron në pranverë, si të mbjellat që piqen në verë. Por, të bëjmë pyetjen: ku do të ishte sot Shqipëria pa patologjinë e tyre politike dhe qeverisëse? Shumë më përpara. Ndoshta në BE.


GAZETA „SHQIP“: Në këndvështrimin tuaj, me ç‘notë do ta vlerësonit shkallën e demokracisë në Shqipëri? A ka ndonjë ngjashmëri edhe në Kosovë kjo mënyrë e të drejtuarit të shtetit në Shqipëri?


AKADEMIK REXHEP QOSJA: Shqipëria është demokratike vetëm nga jashtë. Ka shumë parti, ka shumë media dhe ka zgjedhje, formalisht, të lira. Brendësia e saj politike e shtetërore, thelbi i saj, as përafërsisht nuk është demokratike. Në qoftë se demokracia, megjithatë, është marrëdhënie, dhe ligj, zbatim ligji, në qoftë se demokracia pashmangshëm e nënkupton funksionimin e shtetit të së drejtës, Shqipëria as përfaqërisht nuk mund të quhet shtet demokratik. Në brendësinë e vet, në thelbin e vet, në përbërjen e vet të brendshme, ajo është shtet brutal, shumë brutal, shtet me shumë dhunë, shumë shpërdorime, shumë cenime të Kushtetutës e të ligjeve dhe shtet me frikë.

            Nuk po paraqes tani këtu një varg të dhënash mbi sjelljet e qeverisë dhe në qeveri, mbi sjelljet e Kuvendit dhe në Kuvend, mbi sjelljet e partive dhe në parti, që e dëshmojnë këtë brutalitet kundërdemokratik. Po e paraqes vetëm një të dhënë. Diku nga fundi i janarit të këtij viti, pohimit të një deputeti se një familjar i Kryeministrit të Shqipërisë mund të jetë pronar i një kazinoje, Kryeministri do t‘i përgjigjet sa vijon: "Do ta mësosh mirë si ta qepësh gojën, mor rrugaç. Do ta heq imunitetin mor horr, mbaje mend do të çoj në gjykatë! "Dhe më tej: "Të jesh i bindur ti se ta bëj fytyrën si këpuca, po të lakoj emrat e familjarëve të tu. S‘të thotë kush ty këtu se në ‘iks‘ bordello janë kapur njerëzit e tu, që në filan bordello janë kapur ato kuplarat e tua. S‘të thotë dot njeri këtë, as për lidhjet e tua me kuplarat. Do dalësh nga Parlamenti sa herë të shpifësh, se ti je budalla, ke edukatë kanalesh or horr, or njeri kuplarash!". Dhe, më tej: "Kur të përmendësh Sherefedinin të lash gojën, sepse emrin e tij nuk mund ta ndotësh as ti dhe as ata që shkruajnë këto shpifje, që si moldave goditen me nallane nëpër pub-e!!!".

            Gjashtë muaj më vonë, i njëjti Kryeministër, të njëjtit deputet, në të njëjtin Kuvend i drejtohet kështu: "Jot motër dhe jot shoqe çfarë do bëhet?... Jot motër, çfarë do bëhet?... Ç‘do bëhet, fundërrinë, jot motër?... Prostitutë motelesh do bëhet?..".
            Të njëjtën ditë, në të vërtetë të njëjtën natë, në të njëjtin Kuvend, Kryetarja e këtij Kuvendi, çohet në ndihmë të Kryeministrit, prej të cilit e ka mësuar dhunën politike dhe gjuhën politike dhe thotë: "Në fakt, ky e meriton me e kap për zhelesh, e jashtë!... Nxirreni jashtë atë zotërinë, nxirreni jashtë! Zotëri kape jashtë e nxirre! Vagabond! Ik andej! Ik! Del jashtë! Edhe nuk hyn më..." !

            Tani ju pyes: në cilin Kuvend, të cilit shtet, në këtë planet, mund të dëgjohet diçka e këtillë? Jam i bindur, askund. As në Evropë, as në Azi, as në Afrikë. Për shtatë shekuj demokraci në Angli, konflikti më i ashpër në Kuvendin britanik konsiderohet ky: një deputet, me nofkën Shtylla, i thotë deputetit tjetër (nuk e di sigurt nëse atëherë ishte Kryeministër) Uinston Çërçill, mbasi ky e kalon kohën prej tre minutash për diskutim: "Le të shkojë në vend bulldogu!". Çërçilli do t‘i përgjigjet gjakftohtë: "Po zotëri, unë po e ndërpres fjalën dhe po shkoj, por ju duhet ta dini çka bën bulldogu kur shkon te shtylla"!

            Natyrisht, ne nuk mund të kërkojmë prej Kryeministrit tonë, as prej Kryetares së Kuvendit tonë, të kenë as mendjen e Çërçillit, as kulturën e Çërçillit, as mentalitetin e tij a të deputetëve të tjerë britanikë. Por, ne mund të kërkojmë dhe duhet të kërkojmë prej Kryeministrit dhe Kryetares së Kuvendit të mos ndotin ashtu Kuvendin e Shqipërisë, të mos fyejnë ashtu Shqipërinë e shqiptarët. Të mos ushtrojnë aso dhune dhe të mos i bëjnë aso kërcënimesh një qytetari të Shqipërisë. Kryetari, Kryeministri, kryetari a Kryetarja e Kuvendit kudo në botë zgjidhen, përpos të tjerash, edhe për arsye se janë dëshmuar si tolerantë, të përgatitur të durojnë mospajtime, kritika, ironi, cinizëm në fjalët e opozitës apo të qytetarëve.

            Atje, në atë vend, ku është e mundshme që Kryeministri dhe Kryetari i Kuvendit të flasin me aso gjuhe në Kuvend; atje, në atë vend, ku Kryeministri dhe kryetari i Kuvendit i kërcënohen ashtu deputetit, atje, në atë vend, nuk ka demokraci. Jo dhe jo. Atje, në atë vend, të drejtat njerëzore, liritë qytetare, nëpërkëmbën, shkelen gjithsesi dhe me gjithçka! Atje, në atë vend, ku ashtu egër, brutalisht, fyhet një deputet, familja e tij, një qytetar, familja e tij, atje, në atë vend, nëpërkëmben, shkelen, përbuzen të gjitha të drejtat, liritë, të gjitha vlerat njerëzore.

            Merreni me mend: po të ishte konteksti politik i Shqipërisë, konteksti evropian dhe botëror i Shqipërisë së sotme, "demokratike", ai që ishte i Shqipërisë komuniste, çka do të bënin Kryeministri dhe Kryetarja e Kuvendit të tij! Mendoni se dhuna e tyre mbi qytetarët do të ishte më e paktë se në kohën e komunizmit? Jo. Do të ishte edhe më brutale. Enver Hoxha ishte diktator, por më i kulturuar se këta "demokratë". Kryeministri i Shqipërisë sot ushtron tirani në 99 mënyra. Sa kolegë nga Tirana më kanë thënë: qytetarët shqiptarë janë të frikësuar shumë. Berisha i qet prej pune për asgjë, ua qet prej punës djalin, vajzën, nusen, dhëndrin, nipin, mbesën. Ai të shkelë me njerëzit e tij!

            Ju më pyesni nëse ka ngjashmëri midis kësaj mënyre të qeverisjes në Shqipërinë shtetërore me qeverisjen në Kosovë. Edhe në Kosovë, në qeverisje, ka padrejtësi, e shantazhe e të këqija të tjera të ndryshme, por asi brutaliteti, aso dhune, nuk ka. Fyerjet e tilla familjare në Kosovë do të përfundonin me viktima. Kam dëgjuar njerëz të politikës në Kosovë duke thënë: "Çfarë njeriu është ai Balla që duron aso fyerjesh të familjes para syve të krejt Shqipërisë?! Në Evropë, me shekuj, për fyerjen më të vogël nderi është mbrojtur në dyluftim, kurse sot mbrohet me ligje, e në Shqipëri sot - në asnjë mënyrë"!


GAZETA „SHQIP“: Duket se jeni pesimist për faktin se ende nuk kemi arritur të ndërtojmë një shoqëri qytetare. Çfarë na mungon për ta përmbushur këtë detyrë? I kujt është faji: i klasës politike që na ka drejtuar apo që na drejton tani, apo i yni, i popullit?

AKADEMIK REXHEP QOSJA: Fakti se Kryeministri dhe Kryetarja e Kuvendit mund ta përbaltin një qytetar në Kuvend, para syve të krejt popullit, pa pësuar kurrfarë pasojash ligjore, kushtetutare, flet shumë edhe për opinionin, edhe për ne - të gjithëve. E tillë është gjendja jonë shpirtërore dhe morale! Në Evropë, pas një paraqitjeje të tillë edhe Kryeministri, edhe Kryetarja e Kuvendit do të detyroheshin prej opinionit të largohen nga qeveria dhe Kuvendi - them përgjithmonë. Nuk janë parlamentet e shteteve hane, ku mund të flitet gjithçka, të përdoren gjithfarë fjalësh, të fyhet e dhunohet tjetri. Qeveria dhe Kuvendi janë institucione ku përfaqësohet jo vetëm politika e popullit, por edhe nderi e dinjiteti i tij. E Kryeministri i Shqipërisë në vazhdimësi po e bën Kuvendin e Shqipërisë institucion-shembull të shoqërisë pa etikë. Në një shtet me qytetari të vërtetë dhe me intelektualë të vërtetë, me intelektualë të vërtetë e jo koniunkturistë që fërkojnë duart para dhunëtarëve politikë, skandale të tilla tiranike s‘mund të ndodhin.


GAZETA „SHQIP“: Kjo do të thotë rrugë e gjatë për të hyrë në BE apo jo?

AKADEMIK REXHEP QOSJA: Mund të jetë e gjatë dhe mund të mos jetë shumë e gjatë rruga jonë për të hyrë në Evropë. Evropa është shumë praktike. Dhe është Zonjë e Madhe. Nuk ka qenë kurrë pa shërbëtorë kjo Zonjë. Çka mendojmë ne? Se Evropa do të na veshë me mëndafshet e brokatet e saj dhe do të na stolisë me margaritarët dhe diamantet e saj? Jo. Jo. Ne, me disa nga ballkanasit e tjerë, do të jemi shërbëtorët e Zonjës, të heshtur e të përulshëm. Se ashtu e meritojmë. Ashtu, thonë shkodranët, i meriton mushka drutë. A mund t‘i trajtojë Evropa më dinjitetshëm ata, të cilët lejojnë që Kryeministri dhe Kryeparlamentarja ta bëjnë çka po e bëjnë Kuvendin e popullit? Jo.


GAZETA „SHQIP“: Profesor, korrupsioni dhe krimi i organizuar konsiderohen nga pengesat kryesore që e mbajnë Shqipërinë larg Unionit Evropian. Sa kanë në dorë qytetarët dhe sa qeveria për t‘ia pastruar sadopak këto njolla?


AKADEMIK REXHEP QOSJA: Nuk janë korrupsioni dhe krimi i organizuar vetëm njolla: ato janë e keqe e madhe e shoqërisë. Ato janë dëshmi për shpërdorimin e egër të demokracisë dhe ato janë pengesë e madhe për zhvillimin e demokracisë. Qytetarët kanë shumë në dorë për të mënjanuar të korruptuarit prej politikës. Populli është i vetmi sovran dhe ky sovran, po doli i vendosur në rrugë me emrat e të korruptuarve në gojë, ata do të fluturojnë menjëherë prej kabineteve të tyre dhe prej politikës. E qeveria? Edhe qeveria mund të bëjë sa populli për parandalimin e korrupsionit dhe mënjanimin e të korruptuarve. Po, si? Si, nëse edhe vetë është deri në fyt e korruptuar. Sorra sorrës nuk ia nxjerr sytë. Është Kushtetuta. Janë ligjet. Zgjidhet prokurori që do të merret vetëm me luftën kundër korrupsionit. Krijohet organi që hulumton konfliktin e interesave i përbërë prej njerëzish të institucioneve shtetërore, të organizatave të pavarura, të shkencës e të kulturës.

            Dhe, ashtu hapet fronti kundër korrupsionit e krimit të organizuar. Me rekomandimet e këtij organi hetohet pasuria e të pasuruarve për shtatë-tetë a dhjetë-pesëmbëdhjetë vjet. Milionerëve të pasuruar me korrupsion u merret, u nacionalizohet, pasuria. Dhe, u krye puna. A do të ketë më të tillë që do të vazhdojnë të vjedhin kur e dinë se pasuria e krijuar me hajni do t‘u merret dhe ata do të përfundojnë në burg?! Jo. E ka të pamundur ta zbatojë këtë procedurë qeveria! Pse? Sepse së pari, do të duhej të pajtohej me hetimin e pasurisë së anëtarëve të vet të të gjitha qeverive që 17-18 vjet. Dhe, të politikanëve të tjerë të pasuruar turr. Dhe, ky hetim i pasurisë së tyre do të sillte nacionalizimin e pasurisë dhe burgosjen e kush e di sa vetave. E, këtë nuk e bëjnë. Pse të vetëvriten!? Këtë nuk e bën Qeveria. Pse të bëjë vetëvrasje politike e morale!? Evropa e ka të vështirë të pranojë në familjen e vet vende që kryesojnë në listat e shteteve më të korruptuara të planetit.


GAZETA „SHQIP“: Duket sikur Evropa po luan rolin e njerkës me Shqipërinë. P.sh., Bullgaria nuk është se e zgjidhi problemin e korrupsionit apo të krimit të organizuar që u pranua në BE. Sa të vërtetë ka në këtë konstatim?


AKADEMIK REXHEP QOSJA: Pse Bullgaria aq lehtë u pranua në BE? Së pari, shteti bullgar kur u pranua në BE as përafërsisht nuk ishte aq rëndë i sëmurë sa shteti shqiptar - as nga sëmundja e korrupsionit. Dhe, e dyta, Bullgaria është shumë afër Rusisë, është në pozitë shumë më strategjike se Shqipëria dhe duhej të ishte në Bashkimin Evropian sa më parë edhe për këtë arsye. E përsëris: Evropa e mençur është shumë praktike.


GAZETA „SHQIP“: T‘i kthehemi politikës në Shqipëri. Që prej më shumë se një viti kemi një President tjetër, zotin Bamir Topi, i cili, përkundër disa parashikimeve, ka mundur t‘u qëndrojë fort presioneve politike të ardhura në të shumtën e rasteve nga partia që e zgjodhi. Si e vlerësoni punën e tij të deritanishme.


AKADEMIK REXHEP QOSJA: E kam thënë edhe herë tjetër dhe, tani, po e përsëris se kryetarin e tanishëm të Shqipërisë, Bamir Topin, prej se ishte nënkryetar në Partinë Demokratike e kam shikuar me një mirëkuptim dhe, madje, simpati. Bamir Topi dhe Besnik Mustafai, me maturinë e tyre më dukeshin përjashtime të dëshiruara e të çmuara në Kryesinë e kësaj partie. Paraqitja e tij në Kosovë, ndërkaq, më ka dëshpëruar. Kam parë se ndikohet lehtë, se në sjelljen e tij mund të lënë gjurmë lehtë demagogët e ndryshëm të partishëm. Nuk e them se u qëndron fort trysnive të ardhura prej Kryeministrit dhe sejmenëve të tij. Është përpjekur t‘u qëndrojë, por jo deri në fund, dhe, madje, jo aq sa i jep të drejtë Kushtetuta. Po të ishte kryetari i Shqipërisë, Bamir Topi, parimor e i vendosur sa i bën të mundshme Kushtetuta, po të ishte i fortë sa do të duhej të ishte i fortë kryetari i shtetit, po të ishte i vendosur ta shikojë plotësisht i liruar prej përkatësisë partiake njëmendësinë shqiptare, interesin e gjithë qytetarëve të Shqipërisë, Kryeministri nuk do të mund të luante vallen që po e luan: vallen e shkeljes së ligjeve, shkeljes së Kushtetutës, nëpërkëmbjes së Kuvendit, fyerjeve të hatashme të Akademisë dhe të anëtarëve të saj. E të tjera. E të tjera.

GAZETA „SHQIP“: E kritikoni shpesh Berishën, edhe kur ishte President, edhe kur ishte në opozitë, dhe tani si Kryeministër. Një pyetje më e shkoqur: jeni takuar ndonjëherë me të? Ç‘marrëdhënie keni pasur dhe keni tani me të? Nëse keni pasur raporte të mira, pse u keqësuan ato?


AKADEMIK REXHEP QOSJA: Me Kryeministrin e tanishëm të Shqipërisë, Sali Berisha, nuk kam pasur kurrë marrëdhënie as të mira, as të këqija; e kam takuar dy herë, gjatë dy ditëve, në fillim të vitit 1991. Me profesorët Idriz Ajeti, Hajrullah Gorani dhe Ramiz Kelmendi, me ftesë të një grupi intelektualësh nga Shqipëria, ishim në Tiranë, në përpjekje për të paqësuar forcat e kundërta politike, të cilat ishin futur në luftë politike, në urrejtje, në konflikt të papërmbajtur, që rrezikonte qëndrueshmërinë dhe paqen e Shqipërisë. Synonim të arrihej një pajtim midis tyre. Komunizmi kishte rënë dhe krejt kjo, natyrisht, ishte në interesin e partive të reja, në radhë të parë të Partisë Demokratike dhe të krejt popullit shqiptar.

            Ai që nuk e pranoi idenë e pajtimit ishte Sali Berisha. E pranuan, madje, shumica e ish-të burgosurve politikë, por nuk e pranoi sekretari i Partisë së Punës në Fakultetin e Mjekësisë. Dhe, mandej, mbasi u zgjodh kryetar e çoi Shqipërinë ku e çoi; në pragun e luftës qytetare, që i solli Shqipërisë, ende nuk dihet saktë, sa mijëra viktima, që çoi në fund të Adriatikut mbi tetëdhjetë djem, vajza, nëna, fëmijë dhe foshnja, që i solli Shqipërisë shumë dëme materiale dhe shkatërrim të shumë vlerave. Në flakën e kësaj lufte, që e ndërpreu Evropa, ai e pranoi idenë e pajtimit kombëtar, e ftoi popullin për pajtim kombëtar, deklarata e tij e pajtimit kombëtar u dha në televizion e në radio dhe u botua në gazeta. E formoi, madje, edhe qeverinë e Pajtimit Kombëtar në krye me Bashkim Finon. Dhe, kështu, idenë time dhe të profesorëve Idriz Ajeti, Hajrullah Gorani e Ramiz Kelmendi, ai e pranoi mbasi me politikën e tij të konfrontimit e dogji dhe e përgjaku fort Shqipërinë. Ai mbeti për mua njeriu që i solli Shqipërisë gjithë atë tragjedi, njeriu, që, madje, u "rizgjodh" kryetar në gjendje të jashtëzakonshme!

            A mund të mos e kritikoj unë një person të tillë politik!? Si mund të mos jem unë kundër një personi të tillë shkatërrues politik! Jo. Nuk jam bërë unë shkrimtar për t‘u shkruar himne diktaturave dhe diktatorëve, a kryetarëve të zgjedhur në gjendje të jashtëzakonshme, për të përkrahur e lavdëruar shpërdoruesit e demokracisë, autoritarët e paautoritet, tiranët e ndryshëm të demokracisë. Jo. Jam bërë shkrimtar për të thënë të vërtetën dhe për të mbrojtur të drejtën - vlerat shoqërore dhe intelektuale. Jam bërë shkrimtar për të paguar çmim për mendimin tim e jo për t‘u pasuruar. Unë nuk mund të hesht dhe nuk kam të drejtë të hesht, sepse vepra dhe jeta më obligojnë të ngre zërin kundër të këqijave dhe autorëve të tyre. Nuk urrej kë dhe nuk ia fal kujt. Dhe, nuk kërkoj të ma falë kush të keqen nëse e bëj. Jam i bindur se rëndësia ime si shkrimtar dhe intelektual do të jetë nesër më e madhe në qoftë se është e madhe urrejtja e pushtetarëve dhunëtarë, e pushtetarëve të korruptuar dhe e mafieve të tyre sot ndaj meje. Vetëdija për këtë më bën edhe më të vendosur në misionin tim intelektual dhe politik.


GAZETA „SHQIP“: Institucione të ndryshme kombëtare dhe ndërkombëtare kanë shprehur shqetësimin se Partia Demokratike po përpiqet të vendosë nën kontroll institucionet kryesore të pavarura. Nga ana tjetër, tre institucionet kryesore të shtetit drejtohen nga krerët e PD-së: Presidenca nga z. Bamir Topi (ish-nënkryetar), (Kryeministria nga z. Sali Berisha (kryetar) dhe Parlamenti nga znj. Jozefina Topalli (nënkryetare). Përbën vërtet shqetësim kjo skemë?


AKADEMIK REXHEP QOSJA: Si nuk përbën shqetësim? Në një vend normal demokratik, kjo nuk do të ndodhte. Një Kryeministër a një kryetar në një vend, vërtet, demokratik këtë nuk do ta lejonin as vetë. Shqipëria edhe pas komunizmit funksionon si shtet njëpartiak, natyrisht pa ato pasojat e sistemit njëpartiak komunist, por, megjithatë, me shumë pasoja të sotme. Uzurpimi i të gjitha institucioneve nga një parti e bën të pamundshme luftën politike dhe ligjore kundër të këqijave ekzistuese në shoqëri, në shtet, në politikë dhe e bën të mundshme shfaqjen e të këqijave të reja të ndryshme. Duhet dëgjuar televizionet e Tiranës, madje, edhe ato që janë kthyer në zëdhënëse të qeverisë për të parë se çka krejt po prodhon në Shqipëri shteti njëpartiak. Uzurpimi i sotëm i të gjitha institucioneve nga një parti, tregon sa të thella janë rrënjët e mentalitetit bolshevik në politikën tonë.

 

 GAZETA „SHQIP“: Pas debateve të shumta për rishkrimin ose jo të historisë shqiptare, javët e fundit erdhi propozimi i papritur: T‘i hiqet Universitetit të Vlorës emri i Ismail Qemalit. A është edhe ky propozim një nga "çudirat shqiptare"?


AKADEMIK REXHEP QOSJA: E kam shfaqur mendimin për atë propozim dhe ai është botuar në "Gazetën Shqiptare", prandaj nuk dua t‘i përsëris ato që kam thënë me atë çast. Tani po them diçka tjetër. Për mua, si bashkëbisedues i juaji, tani nuk mjafton që propozimin për t‘iu hequr emri i Ismail Qemalit Universitetit të Vlorës e quani një nga "çudirat shqiptare". Mua dhe, besoj, lexuesit e gazetës "Shqip" na intereson të dimë kush dhe pse e dha nismën për t‘u bërë ajo marrëzi politike? Kush, vërtet? Dhe, pse, vërtet? Cilat janë motivet e asaj nisme? Shpjegimi që është dhënë nga udhëheqja e universitetit është vetëm hi në sytë e qytetarëve. Ajo nismë, besoj, nuk ka të bëjë me "rishkrimin e historisë", po me "rishkrime" të tjera, që po kërkohen në jetën tonë kombëtare. Gazeta "Shqip" do të duhej t‘i hulumtonte ato. Po u kalua ai propozim pa hulumtimin dhe shpjegimin përkatës, të vërtetë, do të na ndodhin propozime të tjera që synojnë "rishkrime" edhe më trishtuese!


GAZETA „SHQIP“: Jeni shprehur fort kundër rishkrimit të historisë. A keni ndryshuar mendim, tani pas një viti të hapjes së këtij debati në Shqipëri dhe pse?


AKADEMIK REXHEP QOSJA: Jo. Pse të ndërroj mendje? Nuk i ndërroj mendimet, sepse nuk flas pa menduar mirë, gjatë.


GAZETA „SHQIP“: Nëse historia duhet rishikuar dhe për këtë është vendosur, sipas jush, e cila periudhë është më problematike dhe më e errët e saj që duhet riparë?


AKADEMIK REXHEP QOSJA: Çdo brez i ri dhe çdo kohë e re ka këndshikime të tjera që ndryshojnë nga ato të kohëve të shkuara dhe të brezave të kaluar. Kjo e nxit rishikimin, plotësimin, ndryshimin, korrigjimin, që do bërë në të gjitha periudhat e historisë. Por rishikimet më thelbësore, më të gjera, sipas bindjes sime, do duhej bërë në historinë e epokës së Rilindjes, edhe më shumë të periudhës midis dy luftërave botërore dhe të periudhës së komunizmit. Rishikime, korrigjime, plotësime, ndryshime të thella do të jetë e nevojshme të bëhen edhe në tekstet historiografike të fazës paskomuniste, të shkruara nga gardistë partiakë.


GAZETA „SHQIP“: Kërkojmë shpesh që politika, ose më saktë politikanët, shtetarët, të mos ndërhyjnë në histori, në punën e historianëve. Por shpesh gjërat janë të ndërlikuara. Vetë historianët, edhe kur u kërkohet trajtim profesional, seç marrin edhe një pozicion politik. Si mund të zgjidhet ky ngërç?


AKADEMIK REXHEP QOSJA: Pavarësisht sa mund të jenë të ndërlikuara punët në radhët e krijuesve, historianëve e intelektualëve, më mirë të them profesionistëve të tjerë, politikanët nuk kanë përse të përzihen në punët e tyre. Punët kërkimore shkencore, punët letrare, punët krijuese shkencore dhe artistike në përgjithësi, nuk janë punë ku duhet të fusin kokën politikanët, sidomos, jo për të "treguar" çka duhet bërë dhe si duhet bërë. Demokracia e përjashton plotësisht ndërhyrjen politike në krijimtarinë shpirtërore. Por, te ne kjo vlerë demokratike nuk vlen. Dhe, nuk ekziston ende. Kryeministri ka bërë një kërkesë staliniste në historiografinë shqiptare, sigurisht mbasi kjo kërkesë i është futur në vesh nga ndonjë a disa historianë. Kështu, më thonë, veprohej edhe në kohën e Enverit nga ata që tani për çdo gjë fajësojnë vetëm Enverin! Ne nuk jemi liruar ende, as nuk jemi afër për t‘u liruar, nga mentaliteti bolshevik. Te ne mentaliteti bolshevik është gjendje shpirtërore ende e patejkaluar. Dhe, kjo shihet në politikë; dhe kjo shihet në krijimtari; dhe kjo shihet në kulturë.

            Kur zyrtarët thonë: "Do ta zgjidhim këtë çështje me fuqinë e hekurt të ligjit", ata në të vërtetë e përsërisin një figurë me mijëra herë të shqiptuar nga gardistët politikë bolshevikë! Kur zëdhënësi i partisë në pushtet thotë: "Nuk ka forcë që do ta ndalë qeverinë në rrugën e saj të sukseseve", ai në të vërtetë e përsërit një klishe të propagandës tipike bolshevike! Kur përfaqësuesi i qeverisë, përmes mediave që i janë bërë gazeta muri, thotë se "shkalla e punësimit në Shqipëri është aq e lartë saqë, sot, të papunë janë vetëm 12 për qind e popullsisë", dhe kështu e krahason Shqipërinë me Gjermaninë, Holandën, Belgjikën e SHAB-të, ai në të vërtetë tregon se ende nuk është liruar prej gjedhes bolshevike të propagandës, në të cilën planet njëvjeçare e pesëvjeçare plotësoheshin prej 100 deri në 199 për qind! E kështu me radhë! E kështu me radhë e pa radhë! Dëgjojini kumtuesit tanë në sesione, simpoziume, konferenca shkencore. Dëgjojini të ashtuquajturit moderatorët e festivaleve. Dëgjojini folësit në tubimet, konferencat a kongreset e partive. Kudo flitet për politikanin e madh XY; për shtetarin e madh XY; për shkrimtarin a shkencëtarin e madh XY të formatit botëror; për gjeniun e shkencës a të artit shqiptar; për të madhin XY; për më të madhin e të mëdhenjve! Ç‘është kjo? Gjuha himnizuese e folklorit apo gjuha superlative e bolshevizmit? Apo njëra dhe tjetra të bashkuara në dëmin e të vërtetës, në dëmin e shkencës, të kulturës dhe të politikës sonë.

            Shumë nga intelektualët tonë i kanë në qejf ato që ju quani pozicion politik. E ndiejnë veten më të sigurt, të mbrojtur, nën sqetullat partiake politike. Dhe, shpesh, të shpërblyer për këtë. Është kjo sëmundja e vjetër e intelektualit tonë, që prej kohës së Perandorisë Otomane. Rehatinë dhe të tjerat që u sjellin nënsqetullat pushtetore i paguajnë, natyrisht, me mendimet e veta, me punën e vet. Mjerisht. Si mund të zgjidhet ky ngërç, pyetni ju? As lehtë, as shpejt. Do kohë. Do shëruar politika shqiptare prej mentalitetit bolshevik për t‘u shëruar inteligjencia prej servilizmit oriental ndaj pushtetit.


GAZETA „SHQIP“: Prej disa ditësh, Shqipëria ka një Akademi të re Shkencash. Si e pritët lajmin? Nga ana tjetër, si e ndoqët debatin mbi Akademinë? Kam parasysh që keni reaguar ashpër më shumë se një herë. Megjithatë, u bë ashtu siç ishte paracaktuar nga qeveria...


AKADEMIK REXHEP QOSJA: Mbi Akademinë e Shkencave të Shqipërisë është ushtruar një dhunë, që nuk është shënuar në asnjë nga vendet ish-komuniste. Qeveria shkarkoi udhëheqjen legale të Akademisë, të zgjedhur legalisht prej anëtareve të Akademisë! Qeveria i nxjerr prej përbërjes së Akademisë duke u marrë të drejtën të votojnë e të jenë të votuar disa anëtarë të saj vetëm pse kanë kaluar moshën prej 75 vjetësh e disave edhe pa e arritur ende atë moshë! Akademia në një mënyrë të paparë e të padëgjuar, me njerëz që cakton vetë, zgjedh njëzet anëtarë të rinj të Akademisë! Qeveria në Akademi dhe në institutet e shkoqura dhunshëm prej saj bën edhe një sërë marifetesh të tjera të dhunshme, që nuk janë shënuar as në Shqipërinë komuniste, as në vendet e tjera ish-komuniste! Po mirë! Shqipëria ka në krye të qeverisë një njeri që zbaton dhunë politike e gjuhësore në Shqipëri në 99 mënyra, kur vetë, kur me grupet e tij, një njeri që e vënë në veprim sidomos urrejtja dhe hakmarrja! Prej atij Kryeministri pritet gjithçka!

            Por, qeveria e ushtron atë dhunë mbi Akademinë (dhe institutet e saj) me pajtimin, madje, me përdorimin e disa krijuesve: shkencëtarë e studiues të tjerë. Këtu qëndron krejt e keqja! Këtu qëndron krejt e keqja politike, intelektuale dhe morale. Këtu qëndron tragjedia morale, por e përsëritur, e intelektualit shqiptar! Vegël e despotëve politikë! Krijuesit, studiuesit marrin pjesë në dhunën që ushtrohet mbi kolegët e tyre, duke e bërë atë dhunë të ligjshme! Dhe, ashtu i shkaktohet Akademisë një çarje e madhe, një përçarje afatgjate, një urrejtje e brendshme, që nuk do të tejkalohet lehtë! Kush siguron se nesër, në kushte të ndryshuara, anëtarët e Akademisë e të instituteve, mbi të cilët është ushtruar dhuna politike dhe antiligjore e Qeverisë nuk do të kërkojnë hesap për ato që iu shkaktuan Akademisë dhe atyre? Kush siguron se rezultatet e procedurës kundërdemokratike, dhunëtare, të paligjshme që zbatoi qeveria në Akademi e në institute, nuk do të përmbysen nesër në kushtet e ndryshuara?! Askush. Përbërja e Akademisë së Shkencave të Shqipërisë me përqindjen më të madhe, është sot e paligjshme.

            E thashë se dhuna e ushtruar prej qeverisë së Shqipërisë në të vërtetë prej vetë kryeministrit mbi Akademinë e Shkencave nuk dihet të ketë ngjarë në akademitë e vendeve ish-komuniste në Evropë. Dhuna e ushtruar prej kryeministrit mbi Akademinë dhe, posaçërisht, mbi disa anëtarë të saj, më parë se dhunë e tipit komunist ishte dhunë e tipit primitiv. Dhuna komuniste gjithnjë është bërë në emrin e partisë e të shtetit; ajo ishte dhunë gjithnjë e sistemuar dhe ideologjikisht e "mbrojtur"! Dhuna primitive është anarkike! Ushtruesit e saj nuk ndiejnë nevojë ta arsyetojnë dhunën. Kryesorja është ta kryejnë punën dhe t‘u hakmerren atyre që kanë vendosur t‘i ndëshkojnë.

            Edhe në Prishtinë jemi të ballafaquar me këso lloj dhune - të tipit primitiv dhe këtë dhunë nuk e ushtron ndonjë institucion, por një grup njerëzish në kulturë e në shkencë. Dhe, ky grup vepron si dorë e zgjatur e dy-tre individëve zyrtarë në institucione shkencore e administrative. Ky në të vërtetë është ai grupi që e organizoi vjet thyerjen e dy kabineteve shkencore në Institutin Albanologjik dhe përdhosjen e zhvendosjen e gjithë asaj që gjendej në to. Sponsorët politikë dhe materialë të këtij grupi tani e saj vjet në thelb i dirigjojnë shumë punë në fushë të kulturës e të shkencës në Kosovë, siç janë punët rreth plan-programeve të gjuhës e të letërsisë në shkolla, të çmimeve e financimeve të disa projekteve që bën Ministria e Kulturës, të pozitave të kuadrove shkencore në disa institucione, të drejtimit të disa manifestimeve me karakter ndërkombëtar. E të tjera. E të tjera. Kjo është një temë për trajtim të veçantë.


GAZETA „SHQIP“: Po t‘i kthehemi asaj që ngjau në Akademinë e Shkencave në Tiranë.


AKADEMIK REXHEP QOSJA: Dua t‘i përkujtoj lexuesit e kësaj bisede me Ju, se në Prishtinë një ndërhyrje e tillë, kundërligjore, e dhunshme, e qeverisë në Akademi është e pandodhur, ndoshta e padëshiruar nga qeveria e Kosovës. Në Prishtinë, Akademia e Shkencave dhe e Arteve të Kosovës është e drejtuar prej një kryesie njëpartiake, që moti e disponuar shumë mosdurueshëm ndaj UÇK-së dhe partive të dala prej saj, në përbërjen pesëanëtarëshe të së cilës deri dje ishin katër veta të një mëhalle - të anës së Preshevës! Kjo kryesi partiako-lokale e ka çuar privatizimin e Akademisë së Shkencave dhe të Arteve deri në atë shkallë, saqë në radhët e saj, si anëtar të saj, si akademik, ka "zgjedhur" edhe një maturant! Do parë botimet dhe ribotimet e kësaj Akademie për t‘u bindur se çka krejt boton e riboton kjo kryesi, që ka kryetarin e sekretarin prapë nga Presheva, kurse kryetarin e nënkryetarin-gjuhëtarë, dhe sa fuqishëm e shfrytëzojnë anëtarët e kryesisë Akademinë për xhepat e vet. Do parë përbërja e Akademisë për t‘u bindur se si Kryesia e tanishme dhe paraardhësja e saj e kanë mbushur Akademinë me shokë të vet, me miq të vet, me bashkëpartiakë dhe zëdhënës të vet!

            Qeveria e Kosovës, e përparmja dhe kjo e tanishmja, sigurisht deri-diku i dinë punët në Akademi - në këtë institucion pa kurrfarë ndikimi ne jetën shkencore, kulturore dhe shoqërore të Kosovës, në këtë institucion të prapangelur në të gjitha pikëpamjet - por, megjithatë, nuk provojnë ta ndërrojnë gjendjen prej përjashta, dhunshëm. Jo. Gjykojnë ndryshe: Akademinë e sëmurë duhet ta shërojnë vetë akademikët, në thelb, të shpërfillur dhe të shkelur prej Kryesisë partiake lokale. Kjo nuk do të ndodhë menjëherë, por do të ndodhë doemos, mbasi Kryesia edhe sivjet ta rimbushë Akademinë me njerëz të vet! Çdo zullum, e thotë populli, këputet prej së trashi. Anëtarëve të kësaj kryesie të Akademisë pashmangshëm do t‘u kalojnë mandatet një ditë dhe ata, ndoshta, do të kujtohen se, në vend se me punën krijuese për çka disa prej tyre edhe janë pranuar në Akademi, dhe me punët shkencore të Akademisë kanë humbur shumë kohë në dallavere "akademike", që e kanë dëmtuar Akademinë dhe që e kanë cenuar edhe bibliografinë e tyre edhe ashtu modeste!


GAZETA „SHQIP“: E përmendni dendur, në shkrimet dhe ligjëratat tuaja, termin "moral intelektual". Çfarë keni parasysh me këtë? Kaq shumë po na mungon?


AKADEMIK REXHEP QOSJA: Në Mesjetë, nocioni intelektual do të thoshte koka e popullit. Njeriu i shkolluar në mendjen e njerëzve dallohej prej të tjerëve dhe dallohej pse prej tij pritej të thoshte e të mbronte të vërtetën dhe të drejtën. Intelektual është ai që për pushtetin, për veprimtarinë politike, gjykon pa marrë parasysh pasojat, që ndaj politikës vepron me mjet intelektual. Morali intelektual e nënkupton pashmangshëm përkushtimin ndaj të vërtetës dhe së drejtës. Sartri e thotë: Intelektuali është përgjegjës për të vërtetën... Në qoftë se duam ta shpëtojmë kuptimin e fjalës njeri, vazhdon ai, nuk na mbetet punë më e rëndësishme sesa ta dhurojmë atë me fuqi negative: me mundësinë që t‘i thotë ‘Jo‘ çdo gjëje që nuk është e vërtetë.

            Intelektualët, e kur them intelektualët mendoj intelektualët e angazhuar, janë të paktë, sepse veprimtaria e intelektualit doemos e nënkupton rrezikun: prej pushtetit, prej grupeve të ndryshme të interesit, prej grupeve mafioze që veprojnë si dorë e zgjatur e institucioneve të ndryshme pushtetore, apo e zyrtarëve të veçantë. E të tjerëve. Intelektuali e thotë mendimin hapur, në çdo kohë, e thotë mendimin me të cilin mbron të drejtën dhe të vërtetën, mendimin që përfaqëson interes më të gjerë, që herët më të shpeshta cenon interesat e regjimeve e të pushtetarëve. Cilësorin intelektual shpesh, tani, përpiqen ta përvetësojnë vetje që kurrë nuk janë shquar me moral intelektual, që kurrë nuk kanë vepruar si intelektual ndaj politikës. Ata mund të jenë marrë me veprimtari të dobishme shoqërore, ata mund të kenë qenë apo janë punonjës të dobishëm publik, por nuk janë intelektualë. Pjesëmarrja në luftën kundër analfabetizmit, fjala vjen, nuk është veprimtari e intelektualit të angazhuar. As pjesëmarrja në organizata të ndryshme të pavarura nuk është veprimtari e intelektualit të angazhuar. As kritika e pashallarëve të kuq, sepse me sjelljen e tyre, me privilegjet e tyre prishnin pastërtinë ideologjike të komunizmit dhe idealin komunist të Prijësit të Popullit e të Partisë nuk është veprimtari e intelektualit. Të gjitha këto janë punë të të ashtuquajturit punonjës publik, shoqëror, që çmohen dhe duhen shumë nga qeveria, partia, Zeusi. Intelektualin e angazhuar nuk e duan pushteti dhe pushtetarët. Ata duan që ai të jetë ose atje, ku nuk shihet e nuk dëgjohet, ose të jetojë gojëkyçur, ose i "komprometuar" rëndë nga rrogëtarët e pushtetarëve.


GAZETA „SHQIP“: Gjithnjë e më shpesh roli i intelektualëve është më i paktë. U druhen dhe u largohen debateve, që, sido që të jenë, prodhojnë zhvillim. Pse ndodh kjo, profesor?


AKADEMIK REXHEP QOSJA: Inteligjencia shqiptare është tmerrshëm e shpërfillur, kurse një numër i intelektualëve janë pothuaj të padëshiruar plotësisht në jetën tonë politike dhe shoqërore prej institucioneve politike. Në politikë janë gjetur gjithfarë njerëzish. Ka midis tyre njerëz të kompleksuar që i frikësohen mendjes së krijuesit, që i frikësohen intelektualit, njerëz që nuk janë në gjendje të durojnë mendimin ndryshe. Në shërbimin e këtyre njerëzve të politikës janë vënë edhe shumica e mediave elektronike dhe të shkruara, sidomos elektronike. Dhe, kështu, kemi sot një si bllok politikë-media që shpërfill inteligjencinë, veçmas intelektualët, që janë apo shikohen si intelektualë kritikë. Epërsia mendore dhe, ta themi, morale e intelektualit u shkakton frikë njerëzve të politikës të cilët, për shkak të shpërdorimit të pushtetit e për arsye të tjera, janë gjithnjë e më të paduruar nga populli. Hajde, mendojeni këtë situatë: kur ishte fjala për dërgimin e ushtarëve gjermanë në pushtimin e Irakut, Kancelari Shreder thirri një numër intelektualësh gjermanë - shkrimtarë, shkencëtarë dhe filozofë për t‘u konsultuar me ta, me mendjen gjermane, a duhet të marrë pjesë apo jo Gjermania në pushtimin e Irakut. Ata, pothuaj, njëzëri i thanë - Jo. Dhe, Gjermanisë (e Francës) i doli shumë më mirë që nuk mori pjesë në atë katastrofë politike, morale, ekologjike dhe njerëzore. A mund të ngjasë diçka e tillë te ne? Jo. Jo.

            Po, për të gjitha këto është fajtore edhe vetë inteligjencia. Një numër jo i vogël i pjesëtarëve të saj vazhdojnë të rreshtohen pas këtij a atij funksionari, pas këtij a atij klani politik, vazhdojnë të kryejnë punët e dorës së pestë dhe për këto, natyrisht, të jenë mirë a mjerueshëm të shpërblyer. Të tjerët, që nuk duan të pranojnë rolin e bartësve të bulerës, janë tërhequr dhe shikojnë punët e tyre. Të heshtur dhe në apati!
            Para disa kohe e shikova një emision, në të cilin flitej mbi romanin e Ben Blushi "Të jetosh në ishull", në "Tv Klan". Të gjithë të ftuarit në debat ishin njerëz të politikës. Asnjë krijues letrar! Asnjë kritik a historian i letërsisë. Ishte harruar se edhe për karakterin politik të atij romani fjalën e merituar, shkencore, mund ta thonë vetëm studiuesit e letërsisë, sepse politika në një roman është, para së gjithash, fakt estetik me efekte të tilla a të atilla edhe politike. Si është përdorur ajo politikë në roman mund ta thonë vetëm studiuesit e letërsisë. A ishin ftuar a jo studiues letrarë në atë debat për romanin e Ben Blushit, nuk e di. Por e di: debat serioz për atë roman pa pjesëmarrjen e tyre në emision nuk mund të bëhet. Pa ta mund të bëhej çka u bë: debat politizues! Po për ata të televizionit mund të ishte më e rëndësishme që në emision të shiheshin figura politike që do t‘i zbavitnin shikuesit me "mospajtimet" e tyre sesa studiues letrarë, që do t‘i mërzisnin me seriozitetin e tyre tragjik!


GAZETA „SHQIP“: Mos është thjesht dhe vetëm një "sëmundje shqiptare" kjo? Sepse po vihet re zbehje intelektuale jo vetëm në Shqipëri, por edhe përtej saj, në shtetet ku jetojnë shqiptarët. Shpresoni që një ditë, intelektualët t‘i prijnë edhe mendimit politik, pra të mos jetë politika ajo që do t‘i "tërheqë për hunde ata"?


AKADEMIK REXHEP QOSJA: Gjendja e inteligjencies në Shqipëri, në Kosovë e në Maqedoni është pothuaj e njëjtë - e mjerueshme. Nuk mendoj se intelektualët do t‘i prijnë mendimit politik. As nuk do të jenë të lejuar as nuk do të duan vetë. Politika në masë të madhe po bëhet veprimtari në të cilën janë të përmbajtura edhe punë kriminale, kurse intelektualët, për nga natyra, janë të prirur të qëndrojnë më larg veprimtarive të tilla. Të tërhequr për hunde? Pse do të jenë të tërhequr për hunde, nëse kjo gjimnastikë shpërblehet, një numër pseudointelektualësh nuk do ta kenë gajlen! Janë bindur se dinjiteti intelektual nuk e intereson më kënd. Mund të varet si një leckë e vjetër në ndonjë gozhdë të bodrumit!


GAZETA „SHQIP“: Në Shqipëri është rikthyer sërish në skenë debati për hapjen e dosjeve të periudhës së diktaturës. Si e gjykoni këtë debat, 18 vjet pas rrëzimit të diktaturës? Thuhet se ato (dosjet dhe debati) po përdoren kur duhet mbuluar ndonjë ligësi, për të shantazhuar pjesën kundërshtare në prag zgjedhjesh etj...


AKADEMIK REXHEP QOSJA: Në pyetjen tuaj njëkohësisht u shpjegua pak a shumë arsyeja pse rikthehet debati për dosjet 18 vjet pas rënies së komunizmit. Mund të mendohet se ata që, me kaq vonesë e hapin këtë debat, ata, tani, nuk kanë drojë prej dosjeve: kanë arritur t‘i pastrojnë.

            Dosjet është dashur të hapen shpejt pas rënies së komunizmit, derisa mund të ishin të paprekura. Por dosjet duhet të hapen edhe tani, sepse as tani hapja e tyre nuk mund të quhet e padobishme. Dosjet e ndryshme e shpjegojnë njëra-tjetrën, prandaj në to ndërmjetueshëm mund të flitet edhe për ndonjërin që ka ndikuar në pastrimin e tyre.


GAZETA „SHQIP“: E keni vlerësuar debatin mbi qytetërimin shqiptar, protagonist i të cilit ishit edhe vetë ju, ndër të tjera, edhe se ndali turrin e garave dhe propagandave fetare në radhë të parë të fesë katolike e fesë myslimane. Do donim diçka më shumë për këtë temë. Pra, si e konsideroni dhe vlerësoni bashkëjetesën fetare, veçanërisht në Shqipëri, por edhe në rajon?


AKADEMIK REXHEP QOSJA: Është parë se debati për qytetërimin dhe identitetin shqiptar, që nxiti libri im "Ideologjia e shpërbërjes" dhe, pastaj, përgjigjja e Ismail Kadaresë me librin "Identiteti evropian i shqiptarëve", ndikoi që të ndalet turri propagandistik i feve në jetën tonë, para së gjithash, i fesë katolike dhe asaj myslimane. A është ndalur, vërtet, ai turr për më gjatë apo është në pushim, do të shihet.

            Bashkëjetesa fetare e shqiptarëve, si popull me tri fe, në pjesën më të madhe të kohës ishte e jashtëzakonshme në kuptimin më pozitiv të kësaj fjale. Ndikim historik për kultivimin e kësaj bashkëjetese, pa dyshim, kanë ushtruar rilindësit tonë të mëdhenj Pashko Vasa, Naim Frashëri, Sami Frashëri, Luigj Gurakuqi, Çajupi, Fan Noli e të tjerë. Dhe, meritë për këtë kishte gjithmonë vetë populli: Instinkti i tij natyror për mbijetesë; përvoja e tij shumëshekullore; vetëdija e tij se fetë ishin ideologji të ardhura e jo të krijuara, të lindura natyrshëm në trollin e tij.

            Kjo nuk do të thotë se kohë pas kohe nuk kishte dukuri të padëshiruara në këtë bashkëjetesë. Dhe, kjo nuk do të thotë se dukuri të padëshiruara nuk do të mund të ketë. Mjerisht disa dukuri të padëshiruara janë vërejtur gjatë disa viteve të kaluara.

            Çështjen e feve do shikuar seriozisht dhe me kujdes. Çështja fetare është çështje e madhe sepse fetë kanë të bëjnë me të gjithë njerëzit e të gjithë popujt; sa me arsyen fetë lidhen me ndjenjat.

            Të mos harrojmë: luftërat tragjike në ish-Jugosllavinë kryesisht ishin luftëra kombëtare, por në to, ku më pak e ku më shumë se ç‘pranohet, ishte e përmbajtur edhe përkatësia fetare e të armiqësuarve.

            Po e jap një shembull se si mendohet për rolin e fesë në jetën e popujve në Ballkan. Para dy a tre vitesh - nuk e di saktë, në Athinë janë mbledhur përfaqësues të disa vendeve me shumicë ortodokse dhe kanë nënshkruar një marrëveshje, me të cilën synojnë forcimin e rrënjëve të krishtera të kulturës evropiane, sidomos të elementëve kulturorë ortodoksë. Me atë rast, ministri grek i Kulturës deklaroi: "Feja ortodokse është qëndrim dhe mënyrë e jetës, që lidh teorinë e fesë dhe besimin me veprimin praktik..."

            Ne, as në teori as në praktikë nuk i trajtojmë aq seriozisht punët e feve. Teori fetare thuajse nuk kemi, kurse praktikën politike e kemi siç e kemi: të vrazhdë!

            Ne e stilizojmë identitetin si na e do leverdia. Dhe, në këtë stilizim prijnë njerëzit e politikës. Ashtu ua do leverdia.

            Ne, në të vërtetë, ende nuk i kemi përcaktuar dhe sqaruar shumë çështje thelbësore në jetën tonë kombëtare. Klasa jonë politike i flet popullit çka mendon se ai dëshiron të dëgjojë e jo çka është. Thjesht e gënjen të shumtën e kohës.

            Ne nuk e kemi bërë ende dallimin midis asaj që është moderne dhe asaj që është e tejkaluar në politikë, në shoqëri dhe në kulturë.

            Ne ende nuk e kemi përcaktuar nocionin elitë politike dhe elitë intelektuale.

            Ta kishim përkufizuar nocionin elitë politike atëherë në udhëheqjet tona politike e shtetërore nuk do të mund të gjendeshin disa njerëz të cilëve, në vendet ku ky nocion është i përcaktuar, do t‘u bëhej e mundshme të jenë shumë-shumë përkthyes, adjutantë, sekretarë në kabinete të rendit të tretë a të katërt e jo udhëheqës e funksionarë të lartë politikë e shtetërorë.

            Ne nuk e kemi përcaktuar ende nocionin elitë intelektuale. Ta kishim përcaktuar nuk do të stolisnim me nocion të tillë edhe lajkatarë e puthadorë që sado magjistrojnë e doktorojnë, që sado botojnë artikuj, sprova, libra, libra shkollorë e jo shkollorë, sado bëhen edhe akademikë, mendja e tyre, ndjeshmëria e tyre, gjuha e tyre, gjithnjë vlerësuese dhe superlative - servile, është e sunduar prej primitivizmit.

            Ne nuk e kemi përcaktuar vendin e feve në jetën kombëtare. Po ta kishim përcaktuar, siç kanë bërë kombet moderne evropiane dhe, në përgjithësi, perëndimore, nuk do të na ngjante, që një shkrimtar, i konsideruar elitë intelektuale, të shkruajë e të botojë libër të ndotur me racizëm fetar dhe kulturor kundërmysliman.

            Po ta kishim përcaktuar vendin e feve në jetën tonë kombëtare ne nuk do të na ngjante që në emisione televizive të dalin njerëz, si ai arkitekti që ka bërë burgje në kohën e komunizmit, dhe të flasin me urrejtje të pashembullt raciste për fenë, së cilës nuk i takojnë vetë!

            Po, ç‘t‘i bësh? Në jetën tonë edhe gënjeshtra kalon si e vërtetë, padrejtësia si drejtësi, e keqja si e mirë, e shëmtuara si e bukur, korrupsioni si veprimtari e ligjshme, dhuna në 99 mënyra si demokraci e mjerimi moral si madhështi!

             Pse jo? Në jetën tonë shumëçka nuk është përcaktuar, shumëçka nuk është e qartë dhe shumëkush nuk është në vendin që i takon të jetë varësisht nga vlera a mosvlera.

 

THEKSE...

  AKADEMIK REXHEP QOSJA: Meidani dhe Godo,  jashtëzakonisht parimorë Shqipëria ka pasur një rol jo fort të ekspozuar ndaj  çështjes së Kosovës. E ka mbështetur fort,  por duke dashur të mos krijojë probleme, ka mbajtur qëndrim të moderuar.

 

            I pyetur se si i duket pozicionimi i Shqipërisë përballë Kosovës dhe ç‘mbetet për t‘u përmirësuar midis nesh, akademiku Qosja përgjigjet:

 

AKADEMIK REXHEP QOSJA: Çka ka më të vetëkuptueshme se populli shqiptar në Shqipëri ta dëshirojë dhe ta mbështesë pavarësinë e Kosovës. Dhe,  kjo është politikisht dhe moralisht e arsyeshme,  e natyrshme, e domosdoshme. Ashtu e ka përkrahur lirinë e vëllezërve të vet. Dhe,  ashtu përkrahet një zgjidhje politike kombëtare në Ballkan,  metë cilët përmbushen interesa jetësore,  historike, të përshtatshme dhe të ardhshme të popullit shqiptar në Kosovë,  të popullit shqiptar në Shqipëri dhe të popullit shqiptar në Maqedoni,  në Mal të Zi e në diasporë. Përkrahja e Shqipërisë ndaj Kosovës dhe pavarësisë së saj është shprehur fuqishëm,  sidomos në prag të Luftës dhe,  mandej,  gjatë Luftës. Pa Shqipërinë nuk do të mund të bëhej lufta çlirimtare në Kosovë,  pa dyshim,  dhe pa Shqipërinë nuk do të mund të mbahej UÇK-ja. Të gjitha këto që thashë nuk duan të thonë, ndërkaq,  se forcat politike,  në Shqipëri,  të rreshtuara njëra kundër tjetrës në luftën politike për pushtet,  nuk kanë treguar dobësi,  më të vogla a më të mëdha në qëndrimet ndaj Kosovës, të  cilat në shkencën historike do të shpjegohen në të ardhmen. E di,  personalisht, se ish-kryetari i Shqipërisë,  Rexhep Meidani, kryetar i Shqipërisë në çastet vendimtare për luftën në Kosovë dhe për pavarësinë e Kosovës, dhe kryetari i Këshillit për Politikë të Jashtme të Kuvendit të Shqipërisë,  Sabri Godo, ishin jashtëzakonisht parimorë dhe të palëkundshëm,  të pa kompromis në përkrahjen politike,  diplomatike dhe tjetër të Kosovës e të luftës së saj. Dhe,  e di,  personalisht se ish-kryetari i Shqipërisë,  Sali Berisha, ka bërë shumë varavinga në politikën e tij ndaj Kosovës dhe lëvizjes kombëtare në Kosovë dhe këto varavinga të tij,  për të cilat kam shkruar (në librin Fjalor demokratik) kushtëzoheshin prej luftës së tij për pushtet në Shqipëri. Jo njëherë ai e ka varrosur idenë e pavarësisë së Kosovës,  i bindur se ashtu po përkrahej e lavdërohej prej disa faktorësh ndërkombëtarë. E kam të ruajtur deklaratën e Lordit Kerington,  në të cilën ai theksonte: Shqipëria ka kryetarin që është kundër kërkesave për pavarësi të Kosovës,  sepse ato kërkesa nuk i përkrahin as faktorët ndërkombëtarë! Kush nuk e di sot se ky ish-kryetar i Shqipërisë e furnizonte Serbinë e Millosheviçit me naftë kur OKB-ja e kishte vënë në bllokadë dhe kush s‘e di se ai ishte kundër Konferencës së Rambujesë. Dhe kundër bombardimeve! E të mos flas tani për disa veprime të tij nëntokësore,  për të cilat është marrë vesh tani vonë. Unë,  natyrisht,  nuk e them se ai ishte deri në fund kundër pavarësisë së Kosovës,  por them se midis pavarësisë së Kosovës dhe pushtetit të tij në Shqipëri,  ai zgjidhte të dytën! Me pyesni se çfarë më duket pozicionimi i Shqipërisë përballë Kosovës sot? Është pozicionim, kryesisht,  i dëshiruar. Po të mos harrojmë:edhe sot,  si deri sot,  pozicionimi i Shqipërisë shtetërore ndaj Kosovës varet nga politika amerikane dhe evropiane ndaj Kosovës. Çfarë ka për të përmirësuar midis nesh?Shumë. Shumë. Shqipëria dhe Kosova nuk e kanë përcaktuar ende në asnjë pikë politikën e ndërsjellë ndaj ardhmërisë së tyre. Po,  kjo është një temë e madhe,  për të cilën duhen organizuar debate në media dhe tubime shkencore.



DREJTIMIN E SHTETIT



AKADEMIK REXHEP QOSJA: Në krye të punëve politike dhe shtetërore të Shqipërisë, sipas bindjes sime, me disa përjashtime, janë gjetur njerëz, të cilët, në thelb, i kanë sjellë dëm Shqipërisë. Jam i bindur se vlerësimi i rolit të tyre në një të ardhme, të liruar prej pasioneve të sotme partiake dhe prej instant-analistëve të sotëm, do të jetë katastrofal


SHQIPËRINË

AKADEMIK REXHEP QOSJA: Shqipëria është demokratike vetëm nga jashtë. Ka shumëparti, ka shumë media dhe ka zgjedhje, formalisht, të lira. Brendësia e saj politike e shtetërore, thelbi i saj, as përafërsisht nuk është demokratike. Në qoftë se demokracia nënkupton funksionimin e shtetit të së drejtës, Shqipëria as përfaqërisht nuk mund të quhet shtet demokratik



QEVERINË DHE PARLAMENTIN



AKADEMIK REXHEP QOSJA: Në Evropë, pas një paraqitjeje të tillë edhe Kryeministri, edhe Kryetarja e Kuvendit do të detyroheshin të largohen nga qeveria dhe Kuvendi - them përgjithmonë. Nuk janë parlamentet e shteteve hane, ku mund të flitet gjithçka, të përdoren gjithfarë fjalësh, të fyhet e dhunohet tjetri. Qeveria e Kuvendi janë institucione ku përfaqësohet jo vetëm politika e popullit, por dhe nderi e dinjiteti i tij.

 

 

 

REXHEP QOSJA: PSE E QUAJ KADARENË, MIT I KOMUNIZMIT

 

 Intervistoi: Admirina Peçi “Gazeta Shqiptare

 

 Akademiku, studiuesi dhe shkrimtari Rexhep Qosja

 

 ”Regjimi komunist në Shqipëri ka lënë vulën e tij të dukshme në jetën shoqërore të shqiptarëve. Gjurmë të tij i gjejmë në shumë fusha të artit, historisë, por edhe studimeve. Këto ditë kur gjithkund e nga gjithkah vijnë opinione e deklarata për këto gjurmë -plagë dhe atë çka duhet të bëjmë për t‘i shëruar, hasim edhe fraza të tipit "të rishkruajmë historinë". Dikush mendon se historia duhet përmirësuar, korrigjuar, e dikush tjetër mendon se është më mirë t‘ia nisim nga e para. Akademiku, studiuesi dhe shkrimtari Rexhep Qosja, i ka ndjekur prej kohësh këto mendime të shprehura në mediat shqiptare. Ai shprehet i vendosur kundër nocionit "rishkrim të historisë". Në këtë intervistë të gjatë, prof. Qosja ndalet te autorët e ndaluar në kohën e diktaturës, pengjet e tij personale mbi ndonjë shkrimtar që s‘ka mundur ta studiojë dhe për vendin që zë letërsia shqiptare në rangun europian. Duke u nisur nga cilësimi që ai dha për shkrimtarin Ismail Kadare pak javë më parë në një bisedë të hapur me lexuesit dhe gazetarët në Ulqin, ku e quajti Kadarenë "mit i komunizmit", në këtë intervistë Qosja sjell një vijim të asaj që është njohur si polemika më e famshme e këtyre 10 viteve të fundit mes tij dhe shkrimtarit Ismail Kadare mbi identitetin e shqiptarëve, argumentet e reja të tij mbi atë çështje, dhe sidomos mbi islamizmin, pa harruar të ndalet në shijen e hidhur që i ka lënë ai debat, dhe personazhet që morën pjesë në të.

 

“GAZETA SHQIPTARE”: Në Ulqin para pak javësh, gjatë një bisede me lexuesit tuaj dhe gazetarët, shkaktoi reagime përgjigjja që dhatë mbi rishkrimin e historisë së letërsisë shqipe. I rikthehemi dhe njëherë kësaj çështjeje. Pse thoni se është i gabuar ky koncept?

 

REXHEP QOSJA: Jam kundër nocionit rishkrim dhe përmbajtjes së tij kur është fjala për shkencat historike, prandaj edhe kur është fjala për historinë e letërsisë. Ta rishkruash një shkencë, do të thotë të fillosh prej A-së, prej fillimit, thuajse nuk ka ekzistuar asgjë më parë në atë shkencë. E ne si popull, nuk po dalim tani prej matriarkatit. Jemi popull historik, me një traditë në organizim shoqëror, në politikë, në shkencë, në kulturë. Para nesh që jetojmë sot dhe para atij që i pari pas rënies së komunizmit ua vari në qafë atë nocion historianëve shqiptarë, sigurisht pasi i kanë fryrë në veshë disa historianë të tjerë, kanë jetuar edhe disa të tjerë, që kanë menduar, që kanë punuar, që kanë shkruar, që kanë shkruar, madje, edhe trajtesa, studime, monografi - vepra historike politike dhe historike letrare. Nuk mund të kalojmë përmbi atë punë krijuese, përmbi ato vepra si të mos ekzistonin ato dhe si të mos kishin jetuar autorët e tyre, sepse mund të na ngjajë t‘i përsërisim shumë punë që kanë kryer ata, t‘i përdorim shumë nga të dhënat që kanë sjellë ata, që kanë zbuluar ata, shumë nga interpretimet e shpjegimet që kanë bërë ata. Historia e Anglisë e historianit dhe kritikut të lavdishëm anglez, Tomas Babington Makoli, e përbërë prej shumë vëllimesh, është e shkruar në shekullin XIX. Këndshikimi i tij ishte ai i shtresës dhe i partisë së cilës i takonte. Atë vepër monumentale të historiografisë angleze, historianët modernë anglezë sot e quajnë përmbledhje anekdotash. Por, megjithatë, ajo mbetet referenca e tyre e pakaluar. Për shkak se ekziston ajo, këta historianë modernë nuk mund të thonë se po e rishkruajnë historinë e Anglisë: ata thonë se po e korrigjojnë, plotësojnë, përmirësojnë, thellojnë, modernizojnë historinë e Anglisë, duke e liruar prej paragjykimeve,anshmërive, kufizimeve politike, partiake, klasore të tij. Historia e letërsisë italiane e kritikut Francesko de Sanktis, për konceptin modern të studimit të letërsisë sot çmohet tepër e vjetruar, e tejkaluar, përplot anshmëri e paragjykime. Por, asnjë historian bashkëkohor i letërsisë italiane, me mend në krye, nuk e thotë se për Danten, Petrarkën, Makiavelin, Guiçardinin, Parinin, Foskolon, Leopardin, Manconin mund të shkruajnë thuajse nuk ka ekzistuar Francesko de Sanktis dhe thuajse ai nuk ka shkruar për ta. Historia e popullit, dhe historia e letërsisë do rishikuar dhe ristudiuar prej fillimit e në fund, do korrigjuar, do plotësuar, do rivlerësuar dhe ndryshuar në shumë pikëpamje e në shumë pika, por jo, natyrisht, nga këndshikime të anshme, partiake, ideologjike, politike, klasore. Paraardhësit tonë historianë na bëjnë të mundshme që nga krahët e tyre të shohim më larg, më drejtë, më thellë, më gjithanshëm, më shkencorisht nëse jemi të aftë e tëndershëm si krijues. Në kohën e Stalinit, Xhugashvilli tri herë ka kërkuar të rishkruhet historia e Bashkimit Sovjetik dhe tri herë është rishkruar. Sot nuk jetojmë në kohën e Stalinit, sado nuk jemi pa njerëz politikë me disa kërkesa të Xhugashvillit.

 

“GAZETA SHQIPTARE”: Sidoqoftë, është një grup shkrimtarësh që u mohuan, u keqinterpretuan e madje u burgosën dhe dhunuan për rreth 50 vjet. Ç‘vend duhet të zënë sot këta autorë të letërsisë shqipe?

 

REXHEP QOSJA: Sjelljet e regjimeve komuniste ndaj disa autorëve e disa vlerave në krijimtarinë artistike dhe shkencore, qoftë të traditës, qoftë të bashkëkohësisë, ishin tmerrësisht censuruese, rrëgjuese, diskriminuese, prandaj të padrejta, të gabueshme dhe përgjithmonë të papranueshme. Për të qenë e keqja më e madhe ndëshkoheshin edhe krijimtaria dhe vetë krijuesit! Shkrimtarët e mohuar, natyrisht, duhet të studiohen dhe kjo deri diku po bëhet. Krijimtarisë së tyre, në bazë të trajtimit, interpretimit, shpjegimit, vlerësimit objektit, shkencor, duhet t‘i jepet vendi që i takon në historinë e letërsisë shqipe. Dhe, kjo do të jetë shumë e rëndësishme për historinë e letërsisë shqipe dhe për lexuesit e saj. Nuk do të jetë mirë në qoftë se rikthimi i të mohuarve, i të dënuarve bëhet me direktiva politike dhe krijimtaria e tyre shpjegohet e vlerësohet nga këndshikime ideologjike, politike e partiake. Kam drojë prej një partishmërie të re në "rishkrimin" e historisë së letërsisë shqipe. Mendimet tona, siç e ka dëshmuar koha, shpesh udhëtojnë prej një skaji në skajin tjetër! Them kështu jo vetëm pse ndër emrat e shumë të mohuarve e të dënuarve në kohën e komunizmit që thuhet, duhet të futen në historinë e letërsisë, ka edhe individë që kanë shkruar, por nuk janë shkrimtarë, që meritojnë të hyjnë në të.

 

 “GAZETA SHQIPTARE”: Ju jeni një prej studiuesve më në zë të letërsisë shqipe. Çfarë ju prek më shumë në këtë çështje? Ka ndonjë autor që ju ka mbetur merak që nuk e keni studiuar?

 

REXHEP QOSJA: Në Lahutën e Malcis të Gjergj Fishtës, disa personazhe janë figura reale, të njohura, të vendlindjes sime. Për këtë arsye, një numër i këngëve të kësaj epopeje kombëtare janë ditur përmendësh atje. I kam ditur në fëmijëri dhe i di edhe sot përmendësh shumë vargje të Fishtës. Kur më është lejuar paraqitja e tezës së doktoratës në vitin 1969, kam kërkuar të më bëhet e mundshme ta trajtoj krijimtarinë e tij. Nuk më është lejuar kjo për shkak të, si më është thënë, qëndrimit të tij ndaj malazezve dhe serbëve. Dhe mandej, për tezë doktorate kam paraqitur krijimtarinë e Asdrenit, edhe pse më parë kisha pasur në dorë vetëm përmbledhjen e tij me vjersha, që kishte përgatitur Dhimitër Fullani, por asnjërën prej veprave të botuara për së gjalli të tij. Për t‘i siguruar përmbledhjet e tij jam detyruar të shkoj dy herë në Bukuresht e, pastaj, në Tiranë në janar të vitit 1970, që të hetoj lëndën për të dhe për krijimtarinë e tij në Arkivin e Shtetit dhe në Bibliotekën Kombëtare. Më ka mbetur shumë merak pse nuk më është dhënë mundësia të merrem me krijimtarinë e Fishtës. Vepra e tij i jep studiuesit shumë, shumë mundësi për përimtime, interpretime, shpjegime, vlerësime të larta të mjeshtërisë së tij të jashtëzakonshme poetike dhe për kritikë të konservatorizmit dhe klasicizmit anakronik në një pjesë të poezisë dhe të dramaturgjisë së tij.

 

“GAZETA SHQIPTARE”: Gjithmonë keni qenë pjesë e debateve mbi çështje e probleme të ndryshme të shoqërisë shqiptare. Por debati mbi identitetin e shqiptarëve duket ka lënë gjurmë të dukshme. A i qëndroni ende atyre çka keni thënë mbi identitetin e shqiptarëve në librin "Ideologjia e shpërbërjes" e, mandej, në polemikën me shkrimtarin Ismail Kadare?

 

REXHEP QOSJA: Tezave që kam paraqitur në atë, si e quani Ju, debat edhe iu qëndroj, natyrisht, edhe do të mund t‘u shtoja argumente plotësuese. Ishte ai një debat në të cilin u inkuadruan shumë publicistë, njerëz të politikës, disa shkrimtarë dhe studiues. Pjesëmarrja aq e gjerë në atë debat, sigurisht, nuk ishte e rastit. Në librin "Ideologjia e shpërbërjes" shtrohej një tezë thuajse e paprekur në jetën tonë intelektuale dhe politike. Dhe, kjo tezë, mandej, konkretizohej me shembuj që shumë veta nuk do të donin t‘i dëgjonin. Shtrohej teza: 1. tejshquarja, tejtheksimi i vetëdijes fetare në jetën tonë si popull me tri fe, i përcjellë me propagandë midis fesë katolike dhe fesë myslimane; 2. përpjekja për rrënimin e gjuhës standarde kombëtare dhe krijimin e gjuhës standarde kosovare a gegërishte në përgjithësi dhe 3. ideja e krijimit të kombit kosovar mund të luajnë rol dekompozues, shpërbërës në jetën kombëtare shqiptare, me pasoja që nuk mund t‘i parashohim plotësisht sot. Kjo tezë mbështetej në një varg të dhënash nga jeta jonë e përditshme politike, kulturore dhe fetare. Në libër kritikoheshin vetje politike për animet e tyre fetare në jetën politike dhe për shpërfilljen e haptë të fesë myslimane gjithnjë në përpjekje që ashtu t‘u servilizonin disa qarqeve konservatore të jashtme dhe, më në fund, tregohej karakteri i papranueshëm politik propagandistik i ftesës së përsëritur shpesh edhe në disa media për kthim në fenë e të parëve. Shkrimtarit Ismail Kadare iu kishte dukur se i është dhënë rast i mirë që t‘u "dëshmonte" lexuesve dhe, sidomos, disa qarqeve të huaja se qytetërimi (dhe identiteti) shqiptar është një qytetërim i pastër evropian, pa asgjë në vete nga qytetërimi islam! Përbërësit e shumtë karakteristikë të fesë dhe të qytetërimit islam, që kishin sjellë shekujt në jetën historike të popullit shqiptar, në qytetërimin dhe në identitetin e tij, ai i kishte fshirë me vendosmëri bolshevike. Evropa e tij, në librin e tij polemik me titullin "Identiteti evropian i shqiptarëve", ishte konceptuar si një klub i krishterë, në të vërtetë si një kështjellë mesjetare, në të cilën nuk mund të ketë vend për myslimanët! Për të ishte i papranuar koncepti i elitës intelektuale dhe politike evropiane, në sajë të cilit Evropa e bashkuar shihet si projekt i hapur dhe si një përmbledhje identitetesh kulturore pa mbikomb. Ishte e qartë se me librin e tij "Identiteti evropian i shqiptarëve", Ismail Kadare kishte sjellë në polemikë ide të disa qarqeve ultrakonservatore evropiane, të cilat i cilëson mosdurimi dhe përbuzja e fesë myslimane, të cilat kur flasin për myslimanët në Evropë flasin për "makthin mysliman"! Në përpjekje e sipër që t‘u pëlqente sa më shumë atyre qarqeve ultrakonservatore, Ismail Kadare do të bëjë në librin e tij disa pohime dhe do të përdorë disa cilësorë të zatetur përçmim dhe urrejtje për fenë, kulturën dhe qytetërimin mysliman dhe për përbërësit e tyre shumë të dukshëm në qytetërimin dhe në identitetin shqiptar! Dhe kështu, racizmi fetar dhe kulturor ishin bërë ideologji e tij në shkrimin me titullin mashtrues "Identiteti evropian i shqiptarëve". Ata që dinë më shumë për mëtimet shumëvjeçare të Ismail Kadaresë për t‘u pastruar nga mëkatet e mëdha intelektuale e morale për shkak të shërbimeve që me vepra e me veprimtari i kishte bërë ideologjisë komuniste në variantin stalinist nuk e kanë të vështirë të kuptojnë arsyen e zhytjes së tij në batakun e racizmit fetar dhe kulturor ndaj të cilit do të reagojnë mjaft lexues shqiptarë në Shqipërinë shtetërore dhe në Kosovë. Dikush do të mund të thoshte, siç madje është thënë, se ideologjinë raciste kundërmyslimane të Ismail Kadaresë mund ta shikojmë si koniunkturë të tij, me të cilën nuk duhet marrë seriozisht, por nuk mund të mos e kemi parasysh se në kushtet e sotme kjo ideologji nuk ishte e pa pasoja edhe kombëtare edhe ndërkombëtare për shqiptarët. Ndër shkaqet e refuzimit të vendeve arabe dhe të numrit më të madh të vendeve islamike në botë që të njohin Kosovën e pavarur, përpos politikës shpërfillëse disavjeçare të Shqipërisë e të Kosovës ndaj fesë myslimane dhe vendeve myslimane, nuk mund të mos shihen edhe racizmi fetar e kulturor kundërmysliman i Ismail Kadaresë, naivitetet politike fetare të ish-kryetarit të Lidhjes Demokratike të Kosovës dhe propaganda politike-fetare e disa klerikëve dhe zyrtarëve partiakë jo vetëm në Kosovë për kthim në fenë e të parëve! Mund të shpresojmë se numri më i madh i shteteve arabe dhe i shteteve të tjera myslimane do ta njohin Kosovën e pavarur - çka është e rëndësishme edhe për Kosovën, edhe për Shqipërinë, por idetë raciste të shkrimtarit Ismail Kadare dhe privatësitë naive politike fetare të ish-kryetarit të LDK-së, i cili shtetin laik, modern të Kosovës, e konceptonte me fotografinë e Papës në Presidencën e Kosovës, do të mbeten si një kujtim tragjik në kulturën dhe në politikën tonë. Po lirohemi prej asaj ideologjie raciste duke paguar çmim: duke çuar emisarë në vendet arabe për të kërkuar prej tyre, në të vërtetë për t‘iu lutur atyre, që ta njohin pavarësinë e Kosovës. Të shpresojmë se lutjet tona do të pranohen qoftë edhe pse kryetari i tanishëm i Kosovës, Fatmir Sejdiu, më në fund prej Presidencës së Kosovës i hoqi fotografitë e figurave fetare - të Papës Gjon Palit II dhe Nënës Terezë, duke ia kthyer ashtu Kosovës karakterin e shtetit laik. I shkreti Ismail! Sa shpesh po kthehet historia kundër tij!

 

 “GAZETA SHQIPTARE”: Më keni thënë në një prej bisedave tona se ai debat ju ka lënë një shije të hidhur. Pse?

 

 REXHEP QOSJA: Ai debat më ka lënë shije të hidhur, në radhë të parë, për dy arsye: e para, për shkak të shtrembërimit, falsifikimit të tekstit tim, sidomos të librit të dytë, "Realiteti i shpërfillur", nga ana e disa pjesëmarrësve në debat dhe, e dyta, për shkak të vrazhdësisë që tregonin të njëjtit! Disa prej tyre janë paraqitur me nga dy a tri shkrime kundër meje pa iu përgjigjur unë asnjëherë. Dhe, herën e dytë ishin shumë më të vrazhdë se të parën e herën e tretë, më të egër se të dytën. Pse e bënin këtë? Padyshim për t‘iu servilizuar atyre dy-tre zyrtarëve të lartë, që e quajtën të nevojshme të futen në debatin për t‘ia dhënë krahun Ismail Kadaresë e për të më dënuar mua! Po përmend me këtë rast paraqitjen e dyfishtë të një ish-ambasadori, të shkarkuar nga detyra për shkak të korrupsionit. Meqenëse me shkrimin e parë kishte harruar ta rëndonte barrën e hudhur në shpinën time aqsa do t‘u pëlqente atyre zyrtarëve, prej të cilëve varej karriera e tij e ardhshme diplomatike a ekonomike, ai do të kujdeset fort ta rëndojë në shkrimin e dytë! Nuk kam marrë vesh, sepse nuk më intereson natyrisht, se me çka është shpërblyer për këtë shërbim aspak diplomatik! Por, ai debat më ka sjellë edhe shumë kënaqësi. E para, pse e ka komprometuar mosdurimin publik të një feje - të fesë myslimane në jetën tonë kombëtare dhe të botës arabe e myslimane në përgjithësi nga ana e një numri intelektualësh dhe zyrtarësh në Shqipërinë shtetërore dhe në Kosovë; dhe e dyta, pse e ka tejrritur numrin e përndjekësve të mi. Unë e di, shumë i sigurt, se sa më numërmadhe dhe më e zhurmshme të jetë sot falanga zyrtare e përndjekësve të ideve të mia, të mendimeve të mia, të veprimtarisë sime intelektuale, aq më i rëndësishëm dhe më i çmuar do të jam unë si intelektual dhe shkrimtar nesër.

 

“GAZETA SHQIPTARE”: Gjatë bisedës në Ulqin mbi rishkrimin e historisë së letërsisë shqipe, u ndalët tek rasti i shkrimtarit Ismail Kadare, duke e cilësuar mit i komunizmit. Kjo deklaratë hasi menjëherë në reagime në shtypin e Tiranës dhe të Prishtinës. Pse e cilësoni mit të atij regjimi?

 

REXHEP QOSJA: Nuk shoh ndonjë të keqe në atë pohim. Mit në këtë rast do të thotë shumë i popullarizuar. Ata që kanë sadopak njohuri për mitet bashkëkohore dhe për krijimin e tyre, ata e dinë se këto mite nuk krijohen vetvetiu: i krijojnë zakonisht, mediat. Meqenëse në komunizëm mediat ishin mjeti i regjimit, me to çohej shumë lart apo rrëzohej shumë poshtë ai apo ajo që donte regjimi. Kjo ishte proceduara mitologjike në të cilën është përdorur edhe Ismail Kadare në kohën e komunizmit. Dhe, siç dihet, ai me shumë qejf e ka pranuar përdorimin në këtë procedurë. Së paku ashtu na bind krijimtaria e tij letrare e publicistike dhe veprimtaria e tij politike shoqërore.


REXHEP QOSJA: E PAPRANUESHME IDEOLOGJIA KOMUNISTO- STALINISTE E KADARESË

 

Në maj të 1980-ës, në vitin e vdekjes së Josif Broz Titos, Rexhep Qosja ka dhënë një deklaratë për ish-liderin komunist të ish-Jugosllavisë. Qosja thotë se sa ishte gjallë Tito, “nuk ia kam përmendur kurrë emrin”. Por cila është e vërteta e asaj deklarate? Akademiku i mirënjohur jep argumentet e tij mbi atë deklaratë, dhe pse e mbështet ende sot. Më tej, Qosja flet mbi marrëdhënien e tij si kritik me veprën e Kadaresë, mendimin e tij mbi romanin “Kështjella”, të cilin e vlerëson pozitivisht dhe kritikën e hershme mbi romanin “Dasma”, së cilës i qëndron ende, pse ai pohon se letërsia jonë nuk ka shkrimtarë të rangut evropian, dhe një analizë e hollësishme mbi të gjitha idetë e shkrimtarit Ismail Kadare, me të cilat ai nuk pajtohet...


“GAZETA SHQIPTARE”: Një prej polemizuesve në Tiranë, Sadik Bejko, pas këtyre deklaratave ju akuzoi se ju i keni thurur lavde Titos, (pushtuesit sipas tij) në kohën kur Kadare mbështeste revoltat kosovare të ’81-shit. A keni një përgjigje publike për këtë?


REXHEP QOSJA: Po t’ju përgjigjesha edhe sadikave që më sulmojnë, do të më duheshin së paku tridhjetë daktilografë.


“GAZETA SHQIPTARE”: Megjithatë, keni pasur një deklaratë për Titon...


REXHEP QOSJA: Tani po ju përgjigjem Ju. Kam dhënë në muajin maj më 1980-ën, në vitin e vdekjes së Titos dhe gati një vit para demonstratave të studentëve tonë në mars të vitit 1981, një deklaratë për vdekjen e Titos, të cilit nuk ia kam përmendur kurrë emrin për së gjalli. Atë deklaratë natyrisht do ta nënshkruaja edhe sot. Nuk kam qenë as titist, as enverist. Koncepti im mbi lirinë dhe humanizmin gjithmonë është frymëzuar nga veprat e filozofëve e shkrimtarëve të mëdhenj e jo nga regjimet politike. Por, sot, kur po shoh çka po shoh dhe kë po shoh në politikë duke vjedhur e plaçkitur e shfrytëzuar më vjen dëshirë të flas mirë e më mirë edhe për Titon edhe për Enverin. Titoja nuk e ka pushtuar Kosovën - e ka gjetur të pushtuar prej Serbisë. Titoja e ka thënë menjëherë pas luftës në bisedë me Enver Hoxhën se do të pajtohej me bashkimin e Kosovës me Shqipërinë, por këtë nuk do ta lejonte Serbia. Titoja i ka thënë Fadil Hoxhës në vitin 1968 se do të pajtohej që Kosova të bëhej republikë, por kjo do ta çonte në këmbë Serbinë. Në sajë të përkrahjes së Titos, Fadil Hoxha me një numër të udhëheqësve të tjerë shqiptarë, e ka çuar Kosovën deri aty ku e gjeti terrori serb posa vdiq Titoja: me autonomi të vitit 1974, me Universitet, me Akademi të Shkencave e të Arteve, me Institutin Albanologjik dhe me Institutin e Historisë, me shumë botime, revista e gazeta, me urbanizim të shpejtuar të Kosovës, me gjuhë letrare kombëtare, me numër të madh të shkollave fillore e të mesme, me spitale e klinika , me arte dhe shkencë gjithnjë e më të zhvilluar, në të cilat nuk bënte kërdinë realizmi socialist. Për të gjitha këto arsye prej vdekjes së tij e deri sot, në Serbi nga autorë serbë dhe miq të Serbisë janë botuar mija artikuj, studime, vjersha, drama, vepra historike përplot urrejtje për të. Jo rastësisht Lordi Kerington, përfaqësuesi i Evropës në përpjekjet për zgjidhjen e çështjes së Jugosllavisë në vitin 1991, do të deklarojë: tani po e kuptojmë se me kë krejt kishte punë Titoja dhe sa i madh ishte ai.


“GAZETA SHQIPTARE”: Ç’do të thotë për një studiues t’i kundërvihet në ide një shkrimtari, veprës së të cilit i ka kushtuar vite të tëra pune, si në rastin tuaj veprës së Kadaresë?


REXHEP QOSJA: Jam kritik e historian i letërsisë dhe më vjen keq pse nuk i kam kushtuar më shumë punë krijimtarisë së Ismail Kadaresë. Kam shkruar një kritikë shumë negative për kiç romanin e tij “Dasma”, me të cilin ai ia sillte Shqipërisë revolucionin kinez të Mao Ce Dunit, një kritikë pozitive për romanin e tij Kështjella në shqip, një për përkthimin në serbokroatisht të kësaj vepre, një deklaratë mbrojtëse në Zërin e Amerikës pas daljes së tij në Francë dhe një artikull me rastin e 70 vjetorit të lindjes. Në intervista të ndryshme, kohë pas kohe, kam thënë ndonjë fjalë të shkurtër për të. Krejt ç’kam shkruar për krijimtarinë e tij deri te debati i para një viti e gjysmë, mund të kap rreth 20 faqe. Do të doja të kisha shkruar më shumë. Dhe, kam menduar të shkruajë më shumë, një monografi, por nuk më ka lejuar angazhimi në disa projekte historiko-letrare dhe në publicistikën për çështjen e Kosovës dhe çështjen shqiptare. Kjo nuk do të thotë se kam hequr dorë prej dëshirës që të shkruaj ende për të.


“GAZETA SHQIPTARE”: Çfarë shihni si të papajtueshme në idetë e tij?


REXHEP QOSJA: Është e papranueshme ideologjia e tij komuniste, e versionit stalinist, deri në rënien e komunizmit në Shqipëri, e mbrojtur me vepra letrare dhe me shkrime publicistike!

Është e papranueshme teoria e realizmit socialist, së cilës po ashtu i ka kushtuar shkrime “teorike” dhe publicistike dhe të cilën është kujdesur ta arsyetojë edhe me një varg vjershash dhe prozash.

Është e papranueshme ideologjia e tij fetare me të cilën i është paraqitur opinionit shqiptar shpejt pas rënies së komunizmit sepse, si e tillë, do të luante rol përçarës në jetën kombëtare shqiptare. Në qoftë se deri në përmbysjen e komunizmit ka bërë shumë përpjekje, me vepra letrare, me publicistikë dhe me veprimtari politike që ta bindë popullin shqiptar se ideologjia komuniste, e versionit stalinist, do ta bëjë të lumtur, pas rënies së komunizmit ai po përpiqet ta bindë këtë popull se në “parajsë” do ta çojë një ideologji tjetër: ideologjia fetare katolike! Çuditërisht disa klerikë, disa publicistë dhe disa profesorë universiteti, siç shihet prej shkrimeve a deklaratave të tyre, mendojnë se e ka sinqerisht!

Është i papranueshëm racizmi i tij fetar dhe kulturor, i shprehur pa ngurrim në librin polemik “Identiteti evropian i shqiptarëve”.

Është e papranueshme ideologjia e tij antiamerikane, deri në rënien e komunizmit, në sajë të cilës SHBA-të trajtohen fuqi imperialiste, dhe është e papranueshme ideologjia e tij antiarabe, antikineze dhe antimyslimane sot, e dëshmuar në të njëjtin libër. E të tjera.


“GAZETA SHQIPTARE”: Më jepni një vlerësim të përgjithshëm për veprat e Kadaresë. A keni diçka për të shtuar në studimet tuaja për këtë shkrimtar? Cila është vepra që vlerësoni më shumë tek Kadare dhe cila është vepra që mendoni se e ka dëmtuar reputacionin e tij si shkrimtar?


REXHEP QOSJA: Veprat e shkrimtarëve nuk lexohen gjithmonë njësoj. Brezat e ardhshëm nuk i lexojnë ato siç i kanë lexuar gjyshërit apo, madje, baballarët e tyre. Koha e re, ndryshimet që bëhen në jetën shoqërore, u sjellin atyre ide dhe ndjeshmëri të re,që ndikojnë fort në leximin e tyre. Veprat e Ismail Kadaresë, si të çdo shkrimtari tjetër të kohës së komunizmit, lexohen dukshëm më ndryshe se ç’ janë lexuar dhe përjetuar në atë kohë. Edhe unë, vetë, nuk i lexoj, nuk i kuptoj dhe nuk i përjetoj sot krejt njësoj si atëherë. Për shkak të ideve, të ideologjisë dhe të ndjeshmërisë, që është e përmbajtur në to, për shkak të patosit e retorikës që i karakterizon, një numër i vjershave, i tregimeve dhe i romaneve të Ismail Kadaresë sot marrin çmim dukshëm më të vogël artistik se në atë kohë. Disa prej tyre, madje, mund të konsiderohen vepra politike me vlerë fare të paktë artistike apo fare pa të. Atdhetarizmi i ashtuquajtur partiak, që dikur e ka shtuar fort numrin e lexuesve të tij, dhe e përshkon një pjesë të veprave të tij, sot është përbërës shumë zhvlerësues i tyre.


“GAZETA SHQIPTARE”: Ç’t’i bësh, ky është fati i shumë shkrimtarëve, që kanë jetuar në sistemin totalitar komunist.


REXHEP QOSJA: Megjithatë, Ismail Kadare ka një numër të veprave, që do t’i qëndrojnë kohës me vlerën e tyre artistike. Po vendi i tij në historinë e letërsisë shqipe do të jetë dukshëm më i rrudhur se deri sot. Vepra e tij që çmoj më së shumti është Kështjella tani me titull tjetër, kurse vepra e tij më e dobët, prej se cilës ka hequr dorë edhe vetë ai, është “Dasma”. Po Ismail Kadare bën gabim pse lufton me pendë, me gojë, me bashkëpunëtorë e me rrogëtarë kundër atyre që nuk ngurrojnë të shfaqin mendime negative për një pjesë të krijimtarisë së tij letrare, për atdhetarizmin e tij partiak bolshevik në atë krijimtari, për publicistikën e tij, për ideologjitë e tij të llojllojshme – herë staliniste, herë raciste, herë kundërfetare, herë fetare, për rolin e tij në jetën letrare dhe kulturore kombëtare në kohën e komunizmit. E konsideroj fatkeqësi të tij të djeshme e të sotme pse ka jetuar dhe vazhdon të jetojë i rrethuar me servilë, puthadorë, lajkatarë, të cilët ia bëjnë qejfin duke e lavdëruar në mënyrë vulgare dhe duke përndjekur ata që nuk ngurrojnë të mendojnë e të shkruajnë edhe ndryshe për të dhe krijimtarinë e tij. Sa më mirë do të kishte qenë për të sikur të kishte vepruar si ai romaku i mençur, i cili me ligj kishte kërkuar të ndalohej lavdërimi i tij prej lajkatarëve. Nuk ka dashur ta dijë dhe nuk do ta dijë Ismail Kadare se lavdërimi dhe mbrojta nga maksat dhe sadikat shumë më tepër e ulin se ç’e lartësojnë!


“GAZETA SHQIPTARE”: Jeni shprehur se në letërsinë shqipe nuk ka shkrimtarë të rangut evropian. Atëherë pse përkthehet dhe botohet letërsia shqiptare në Evropë e më gjerë?


REXHEP QOSJA: Romanet e shkrimtares amerikane, Daniela Stil, janë përkthyer në shumë gjuhë në botë, por vlera e tyre artistike është fare e vogël. Romani i Den Braunit, “Kodi i Da Vinçit” , është përkthyer në mbi pesëdhjetë gjuhë, por artistikisht është roman fare modest. Letërsia shqipe, sipas të gjitha gjasave, me letërsinë maqedone dhe malazeze është letërsi ballkanike me më së pakti përkthime. Veprat e shkrimtarëve të letërsive të vogla kur përkthehen zakonisht nuk përkthehen për shkak të vlerës së tyre artistike. Evropa ka mjaft vlera artistike. Ka vepra e kryevepra. Veprat e shkrimtarëve të letërsive të vogla përkthehen për arsye politike dhe etnografike. Edhe veprat e Ismail Kadaresë janë përkthyer në radhë të parë për arsye politike. Ç’vlerë ka romani i tij më i vëllimshëm Dimri i madh? Gati kurrfarë vlere artistike. Megjithatë, është përkthyer në sa gjuhë. Apo Pasardhësi? Letërsia jonë është një letërsi e vogël në të cilën ende nuk janë krijuar vepra që mund të quhen vepra me vlerë artistike botërore a evropiane. Njëmijë e një fatkeqësi jetësore dhe historike deri sot i kanë penguar krijuesit e saj që të krijojnë vepra me aso vlere. Të shpresojmë se brezat që po rriten dhe brezat që do të vijnë do të kenë fat më të mirë.


“GAZETA SHQIPTARE”: Edhe pse klima e debateve në Shqipëri është e ashpër dhe shpeshherë e padenjë, a do të ishit gati të rihapnit diskutime të gjera mbi një çështje të re? Sipas jush, cili problem do të meritonte debat në këto momente?


REXHEP QOSJA: Do t’i propozoja tri çështje për debat. Çështja e parë: Rehabilitimet; çështja e dytë: Tekstet historike dhe historike-letrare në shkolla të mesme dhe, çështja e tretë: kriza morale e shoqërisë shqiptare – politika dhe mediat.


“GAZETA SHQIPTARE”: Porsa jeni kthyer nga Vuthajt, vendlindja juaj, ku keni kaluar thuaj gjithë verën. Këtë stinë ju e kaloni shpesh atje. Çfarë i karakterizon ditë –netët tuaja në Vuthaj? Cilat janë fijet lidhëse që ekzistojnë mes jush dhe atij fshati?


REXHEP QOSJA: Alpet shqiptare, thonë gjeografët tanë e kanë shkruar edhe gjeografë të huaj, hyjnë ndër viset më të bukura në Evropë, me shumë bjeshkë, male, lugina, me bimësi të dendur e të llojllojshme, me lule gjithfarë ngjyrash, me lumenj dhe burime të kthjellta si loti. E dua atë pastërti, atë bukuri, atë virgjëri natyrore. Dhe, i dua ata njerëz që jetojnë aty.


“GAZETA SHQIPTARE”: Për shumëkënd stina e pushimeve do të thotë një arrati e shkurtër nga e përditshmja dhe punët. E keni konceptuar ndonjëherë kështu?


REXHEP QOSJA: Verën në vendlindje nuk e konceptoj si ikje nga puna. Përkundrazi: e konceptoj si mundësi për punë. Qershori në Prishtinë, për shkak të vapës dhe ajrit të rëndë, më sjell shumë lodhje. Si shkoj në Vuthaj më kthehen fuqitë dhe më pushojnë të gjitha dhembjet trupore. Pas tri ditëve të para, punoj çdo ditë 9 deri në 12 orë. Pjesën tjetër të kohës e kaloj me mysafirë dhe në ecje kryesisht bregut të lumit.


“GAZETA SHQIPTARE”: Çfarë po shkruani këto kohë, letërsi apo studime?


REXHEP QOSJA: Bëj gati për botim një libër me studime historiko-letrare.


Prishtinë, 1 shtator 2008

 

 Kthehu në faqen e parë

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kostenlose Webseite von Beepworld
 
Verantwortlich für den Inhalt dieser Seite ist ausschließlich der
Autor dieser Homepage, kontaktierbar über dieses Formular!